„Hérna öðlast hin særða hind gnægtir vatns. Hérna gleðjumst við í tjaldbúð Guðs.“ Það er með þessum orðum sem Teresa vék að „Demantskastalanum“  í sjöunda kafla Borgarinnar hið innra >.  Hér skulum við hins vegar hlusta á það sem blessaður Títus Brandsma, hefur til málanna að leggja:



Í því tilefni að þrjár aldir voru liðnar frá því að hl. Teresa hvarf til hins himneska lífs bar yfirboðari Jesúítareglunnar, faðir Martin, sem á þessum tíma var prófessor í Salamanca, mikið lof á hana, ekki einungis til að heiðra þessa mjög svo heilögu konu frá Avíla og til að votta Spáni virðingu sína, heldur einnig til að varpa ljósi á kenningu hennar. Ræða þessi hefur verið þýdd á nokkur tungumál. Í þýsku þýðingunni er hún nefnd: „Lofsverð umfjöllun um dulúðarfræði hl. Teresu, en jafnframt heillandi mynd af mikilhæfri sál.“

Þessari lofsverðu umfjöllun er skotið inn í hina nýju útgáfu um ævi Teresu sem Ribera tók saman, Vida Santa Teresa de Jesus, sem gefið var út í Barcelona 1908 og ætlað er að vera sem inngangur að dulúð og kenningum þessarar heilögu konu. Hann telur að fyrstu þrír hlutarnir í Borginni hið innra falli fremur undir ögunarlífið [forgarður tjaldbúðarinnar]. Því næst dregur hann upp mynd af fjórum síðari stigunum [hinu Heilaga og Allra helgasta tjaldbúðarinnar] dulúðarinnar með eftirfarandi orðum: „Í safnbæninni skynja sálarkraftarnir eða eigindirnar hvernig þær dragast inn að sjálfri sálarmiðjunni sökum ljúfrar hvatningar hins guðdómlega Hirðis. Í þessu stigi geta þær og verða að svara hinu guðdómlega kalli. Í kyrrðarbæninni [hvíldarbæninni] eru þær upphafnar til Drottins og finna til svo mikils ljúfleika í nærveru Ástmögur síns, að þær sannreyna andleg hrif þannig að náttúrleg starfsemi þeirra lamast.

Þessi sameining við Guð fær sálina til að sofa kyrrðarríkum svefni elskunnar og þegar hún sannreynir þetta ástand, er hún þess ekki lengur umkomin að slíta sig lausa úr þessum yfirskilvitlegu hrifum og bráðnun í Guði. Þegar sálin bráðnar með þessum hætti í Guði deyr hún heiminum og sjálfri sér í hinu andlega brúðkaupi sem haldið er í sjötta borgarhlutanum [í inngöngunni inn í hið Allra helgasta] og í þeim sjöunda rís hún upp til nýs lífs. Á þessu stigi helgar hún sig algjörlega þjónustunni við hinn himneska Brúðguma sem hún hefur sameinast með órjúfanlegum böndum elskunnar.“ Við skulum varpa enn frekara ljósi á þessi fjögur stig.



Það er fyrst í fjórða borgarhlutanum [innganginum í hið Heilaga og gullborðið] sem Teresa tekur að tala um einbeitinguna, nauðsyn þess að finna Guð í miðju sálarinnar: Guð sem dvelur í okkur. Sálin verður að öðlast fullkomna sameiningu við hann. Teresa telur að þessi einbeiting leiðir til kyrrðar og ljúfleika og sálin lætur hrífast að einbeitingunni lokinni vegna þess að hún sér æðstu allar gæða, það er að segja Ástmögur sinn í sér sjálfri sem dvelur í sálinni og á ekki að leita að annars staðar. Sú vitneskja að hún hafi fundið Ástmögurinn, að hún dvelji í nærveru hans, heillar sálarkraftanna og beinir allri athygli hennar til Guðs.

Í fimmta borgarhlutanum [við ljósastikuna] verða sálareigindirnar bókstaflega ónæmar gagnvart þeim áhrifum sem aðrir hlutir geta haft á þær. Svo virðist sem þær sofi fasta svefni gagnvart hinu ytra lífi og séu bornar á brott í ásæi á Honum sem er öllu öðru æðri og allt ásæi beinist til. Þær virðast dvelja í andlegum svefni og sálina dreymir um Ástmögur sinn. Jafnvel þó að margs konar áhrif frá hinum ytri heimi leitast við að hafa áhrif á okkur og trufla og rjúfa þennan svefn, og þrátt fyrir að sálin vakni stundum af þessum draumi, er hún engu að síður ónæm gagnvart öllum þessum ertingum. Hún gerir sitt besta til að dvelja í þessum draumkennda ástandi og einbeita sér að fullu að ásæinu á Ástmögurnum. Iðulega yfirbugar þessi andlegi svefn hana og hún er þess ekki lengur umkomin að einbeita sér að hinu jarðneska eða hrista af sér þennan svefn [sálareigindanna].

Í sjötta borgarhlutanum [við gullaltari ilmfórnanna] er sálin þegar gagntekin af ásæinu og ljúfleika takmarks elsku sinnar og er eins og dáin og glötuð heiminum. Hún fleygir sér svo að segja í faðm Ástmögur síns og gefur honum heitorð sitt og vill einungis dvelja í návist hans. Heimurinn höfðar ekki lengur til hennar og hún heyrir hann hvorki né sér. Guð er hennar einu gæði og það er í honum sem hún vill hvíla. Í þekkingu þeirri sem sameiningin við hann felur í sér er sálin svo sæl, að hún vill aldrei verða aðskilin frá honum framar. Þar sem hann hefur látið reyna á trúfesti hennar á þessu stigi, innsiglar Ástmögurinn elsku hennar á sér og fagnar með henni í hinu andlega brúðkaupi órjúfanlegrar sameiningar í innilegu samfélagi við sálina.

Í sjöunda borgarhlutanum [hinu Allra helgasta] lifir sálin einungis í og fyrir Ástmögur sinn. Hún hefur helgað sig Brúðgumanum að fullu og öllu og er hæft verkfæri í höndum Guðs sem hún hvílir í og þrátt fyrir að hún komist í snertingu við heiminn dregst hún ekki frá hjúskaparskyldum sínum. Hún hefur risið upp til nýs lífs, lífs þar sem hið skapaða og yfirskilvitlega rennur saman með undursamlegum hætti. Ekkert fær slítið sálina frá ásæinu á Ástmögur sínum sem hún tilbiður og vegsamar og lifir með í sem fæstum orðum í innilegri sameiningu og sem hún hefur ekki einungis helgað líf sitt, heldur dregur hana til sín í elskunni þannig að hún hverfi aldrei frá honum aftur. Andleg einbeiting og kyrrð,  svefnhöfgi og andlegur svefn, samþykki og dauði, upprisa og nýtt líf innblásið af Guði, þetta eru hin fjögur stig dulúðarinnar sem hl. Teresa lýsir sem fjórum samfelldum sálrænum stigum í sífellt innilegra samfélagi við Guð.



Teresa dregur upp mynd af dulúðinni sem einhverju sem þróast í sálinni til samræmis við eðliseigindir hennar sem lokatakmark mennskrar getu. Guð hefur gætt manneðlið þessum eigindum og þær taka að þroskast þegar sálin gerir sér ljóst, að þessi möguleiki til að ná þessu æðra stigi fullkomleika er fyrir hendi og gefst Drottni fullkomlega á vald sem einn er þess umkominn að hefja hana í þessar hæðir. Einskis er krafist af sálinni fyrir þetta allt saman annað en að hún verði við vilja Guðs og því sem hann þráir og að hún öðlist einungis hamingju með því að setja traust sitt á hann einan. Hann vill að elskan falli í ákveðinn farveg og það sé hann sem beini elsku sálarinnar í hann. Hann óheimilar ekki elsku á sköpuðum verum en vill, að sálin elski sig um fram allt annað og allt annað einungis í sér, fyrir sig og með sér. Þar sem elska hennar er en vanþroska biður Guð sálina í fyrsta lagi að hverfa til sjálfrar sín og íhuga sitt eigið eðli þar sem hann er lífið í miðpunkti hjarta hennar. Hann stendur við dyr innsta borgarhlutans og knýr á dyrnar og biður sálina að koma til sín, en ekki að reika um ytri borgarhlutana eins og hann, gestgjafi hennar, væri hér ekki til staðar. Hún verður að hafna og snúa baki við öllu sem hún á og verða eitt með honum í djúpi verundar sinnar. Þegar hún hefur gengið þarna inn í eitt skiptið fyrir öll, getur hún farið allra sinna ferða um borgina. Allt tilheyrir nú sálinni, rétt eins og allt tilheyrir Guði.

Þannig er dulúðin aðferðarfræði, aðlögum sálareigindanna að takmarki þekkingar og elsku. Þar sem Guð sem veitir þessa hamingju og ljúfleika er æðsta og ljúfasta takmark elsku og þekkingar verður hann að skipa æðsta sætið á vegi elskunnar. Það að Guð verður að vera öllu öðru æðri má ekki einungis rekja til takmarkalauss fullkomleika Guðdómseðlisins í sjálfu sér, heldur þess hvað allt sem við þekkjum og elskum er háð Guði. Guð er Skapari og viðheldur allri tilvist og hann snertir okkur með fingrum handar sinnar þegar hann starfar. En hvergi er Guð eins nærri eins og í okkur sjálfum. Hér er fyrsti staðurinn þar sem við eigum að leita hans og bera skyn á hann.



Hér er einnig um undursamlega samhrynjan að ræða milli hins náttúrlega og yfirskilvitlega, milli lífs náðarinnar og dulúðarinnar, hins ríkulega aðstreymis náðarinnar. Guð svo að segja útvíkkar sköpun sína og hefur til æðsta fullkomleika. Hér er um stigvaxandi þróun að ræða svo að hún verði eðlinu ekki um megn. En samtímis þessu er hér um slíka upphafningu yfir hina náttúrlegu getu að ræða, að einungis hin guðdómlega náð megnar að hefja sálina í slíkar hæðir, að beina eðlinu inn í hið æskilega samfélag við Guð. En hversu mikill sem þessi fullkomleiki verður umfram hina náttúrlegu getu, er hún engu að síður áþreifanlegur árangur eðlisins, birting þess sem Guð hefur áskapað því sem möguleika, þrátt fyrir að þetta sé einungis framkvæmanlegt sökum þess að Guð grípur inn í þróun mála.


Í demantskastala sálarinnar staðsetur hl. Teresa sólina sem uppsprettu ljóssins í innsta borgarhlutanum og það er hún sem varpar geislum sínum (sjá Hugleiðingu 46) til óteljandi borgarhluta umhverfis hana. Í þeim ystu gætir geislanna lítt vegna þess að alls konar hindranir verða á vegi geislanna. En þetta ljós sem skín frá miðjunni knýr okkur til að ljúka upp augunum og ganga inn í innri borgarhlutana til að njóta ásæis á ljósinu í öllum tærleika þess og uppljómast í dýrðarljóma þess.

Hérna líkti Teresa ljósinu við geisla sem streyma úr djúpi sálarinnar en grípur einnig til líkingarinnar þegar knúið er á dyrnar og til ákalls Drottins sem kallar á sálina að koma inn í innsta borgarhlutann. Í ytri hlutum borgarinnar er ákallið einungis dauft, en sæll er sá sem heyrir það, sem heyrir þessa raust og bregst við kallinu. Þessi fyrsta náð er boðberi sífellt meira aðstreymis náðarinnar. Sem fyrstu náð minnist Teresa á getu sálarinnar til að sjá Brúðgumann „nálgast“ og að skilja raust hans. Sálin getur ekki öðlast þessa náð eftir neinni annarri leið en með andlegri einbeitingu sinni.

Og þrátt fyrir að það sé sannleikanum samkvæmt að þessa fyrsta getu til að heyra og sjá megi líta á sem náð Guðs sem skyndilega lætur ljós sitt skína í sálinni og láti raust sína heyrast óvænt, þá verður að bregðast við þessu tilboði elsku hans. Sálin verður að snúa baki við því sem heillaði hana fram að þessu. Hún verður að strjúka svefnstírurnar úr augum sér til að sjá betur og greinilegar það sem Guð leiðir þeim fyrir sjónir í ytri borgarhlutunum sem hafa augu til að sjá og eyru til að heyra. Guð getur og vill heilla sálina og fjötra hana. Hann gleðst þegar hún hvílir og dvelur í honum, en það er ekki fyrr en sálinni auðnast að slíta sig lausa frá því sem fjötrar hana við heiminn í ytri borgarhlutunum og gefst hinum máttugu geislum sólarinnar á vald, sem hún getur eins og Teresa lýsir því uppljómað allt með geislum sínum.

 

Hl. Teresa áminnir meðsystur sínar sem skortir enn reynslu á þetta „Við skulum líta á sálir okkar,“ skrifar hún „eins og virkisborg sem að öllu leyti er gerð úr gimsteini eða afar tærum kristal. Í henni eru ótal vistarverur líkt og dvalarstaðirnir á himnum eru fjölmargir. Þegar við íhugum sálina gaumgæfilega, systur,  verður okkur ljóst að sál réttlátrar manneskju er ekkert annað en paradís þar sem Drottinn segir að hann finni til gleði. Hvernig haldið þið að sá dvalarstaður líti út þar sem konungur sem er jafn voldugur, vitur, hreinn og gæskuríkur finni til gleði. Ég get ekki komið auga á neitt sem jafna má við háleita fegurð sálarinnar og undursamlega hæfileika. Í raun og veru getur skilningur okkar vart borið skyn á slíkt – hversu næmur sem hann kann að vera að öðru jöfnu – fremur en að hann beri skyn á Guð. En sjálfur segir hann að hann hafi skapað okkur í sinni eigin mynd.

Jæja, ef þetta er sannleikanum samkvæmt þá er ekki nokkur ástæða til að við þreytum okkur á því að leitast við að skilja fegurð þessarar borgar . . . Það er okkur bæði til vansa og óheilla hversu lítt við botnum í sjálfum okkur sem skrifast alfarið á okkar eiginn reikning, né vitum hvað við erum . . . En við leiðum sjaldnast að því hugann hversu miklar gersemar eru fólgnar í sálinni eða hver dvelur í henni og hversu dýrmæt hún er. Af þessum sökum leggjum við okkur lítt fram um að varðveita fegurð hennar . . . Jæja, við skulum nú íhuga það sem ég hef sagt,  að í þessari borg séu margar vistarverur: Sumar uppi, aðrar niðri og enn aðrar til hliðanna. Í miðju hennar eða miðborginni er helsti íverustaðurinn þar sem hin leyndu samskipti milli Guðs og sálarinnar fara einmitt fram. Það er nauðsynlegt að þið hugfestið ykkur þessa samlíkingu.

Nokkrum blaðsíðum síðar skrifar hún: „Jæja, svo að við snúum okkur aftur að borginni fögru og unaðsríku, skulum við nú huga að því, hvernig við getum gengið inn í hana. Svo gæti virst að ég væri að segja eitthvað heimskulegt því að ef þessi borg er sjálf sálin, þurfum við ekki að ganga inn í hana, sökum þess að sálin er hið innra með okkur sjálfum. Það þætti heimskulegt að bjóða einhverjum að ganga inn í herbergi þar sem hann væri nú þegar staddur. En þið verðið að láta ykkur skiljast, að það er unnt að dvelja inn í borginni með ýmsum hætti. Þær sálir eru fjölmargar sem staddar eru utan borgarmúranna – þar sem varðmennirnir eru staðsettir – og það hvarflar ekki að þeim að ganga inn í borgina og þær gera sér enga grein fyrir því hvað hulið er á þessum unaðsríka stað né hvað hér er að finna, eða hversu margar vistarverurnar eru. Þið hafið þegar lesið um það í sumum bókum um bænina að sálinni er ráðlagt að hverfa inn í sjálfa sig. Jæja, þetta er einmitt það sem ég mæli með að sé gert. “ Inngangan felst þannig í andlegri einbeitingu [og árvekni].

Svona væri unnt að halda lengi áfram, en þessar tilvitnanir úr fyrsta kaflanum úr Borginni hið innra eftir hl. Teresu  leiða einfaldlega í ljós, að kenningar hennar um dulúðina grundvallast á því að Guð hafi skapað sálina í mynd sinni og líkingu og að hann dvelji sjálfur í innsta hluta sálarinnar. Þannig á sálin að hefja ferð sína og leggja rækt við einbeitinguna til að finna þann sem dvelur í innsta verundardjúpi sálarinnar og býður henni að umvefja sig og sameinast sér.



Þegar við opnum bók hennar [Borgina hið innra] lesum við hversu mikla áherslu hún leggur á myndræna hugleiðslu í skilningnum, þrátt fyrir að hún vilji að hún sé samofin elsku og þakklæti. Hún játar að þær stundir koma sem sálin er gagntekin elsku og að ekki sé lengur nauðsynlegt að grípa til ímyndunaraflsins og skilningsins til að glæða elskuna í hugleiðslunni. En hún varar einnig við því að þrátt fyrir að Guð hafi gagntekið sálina með elsku, þakklæti, aðdáun og ljúfleika, megi ekki leggja hugleiðsluna og hið virka ásæi til hliðar vegna þess að þetta sé leiðin til að hræra við viljanum og beina honum að því sem okkur beri að snúa okkur til.



Það er nauðsynlegt að lesa verk hl. Teresu til að gera sér ljóst hversu mikilvægan sess skynsemin og rökrænar ályktanir skipa í kenningum hennar. Til hversu margar samlíkinga greip hún ekki til að miðla meðsystrum sínum svo háleitum hlutum! Í reynd viðurkennir hún og leggur áherslu á vangetu sína til að gera náðargjafir Guðs og aðstreymi náðarinnar skiljanlegt. Full þakklætis segir hún að einungis í einum andlegum hrifum Guðs læri sálin meira en áralangt nám og íhugum geta veitt henni. En hún hafnar aldrei íhugunarbæninni, hugleiðslu og virku ásæi. Hún leggur einnig afar mikið upp úr leiðsögn andlegs leiðbeinanda á æðstu stigunum. Kenning hennar á ekkert sameiginlegt með kyrrismanum. Hún leggur sífellt áherslu á að leggja beri rækt við dygðirnar, jafnvel á æðstu stigum hins yfirskilvitlega ásæis og í innilegustu sameiningunni við Guð.

Fyrstu þrjú stigin í nálgun okkar við Guð er ekki einungis barátta í iðkun dygðanna, heldur vill hún að lögð sé rækt við þessa viðleitni allt til enda og hvetur ákaft til slíks. Í fyrsta lagi sem besta undirbúninginn og sem staðfestingu á fúsleika okkar og í öðru lagi sem nauðsynleg skrúðklæði þeirrar sálar sem öðlast hefur þau forréttindi, að vera útvalin sem brúður Drottins. Og í þriðja lagi sem þá ávexti sem Guð hefur heitið okkur í samfélagi okkar við sig. Það er rétt að hér er einnig vikið að hinum innblásnu dygðum, en hvað eftir annað varar hl. Teresa við blekkingum og segir bókstaflega, að ekki sé unnta að telja neina dygð sem sanna meðan ekki hefur verið látið reyna á hana og hún staðfest með verkum. Hún æskir alls ekki að hin náttúrlega tilhögun sé látin víkja til hliðar þrátt fyrir hina guðdómlegu mótstöðu, heldur að hún sé sífellt slípuð til og birtist í áhrifum sálareigindanna. Í reynd er áhrifum ímyndunaraflsins og minnisins, og jafnvel skynhrifanna og viljans, lýst sem truflandi. Þeim er líkt við umbrot skriðkvikinda og áhlaup villidýra sem leiða okkur afvega og standa í vegi fyrir því að unnt sé að ganga inn í borgina yfirskilvitlegu. En hér snýst þetta um óöguð viðbrögð sálareigindanna sem skortir samhrynjan. Þess vegna er það einbeitingin sem er fyrsta skilyrðið. Jafnvel á æðstu stigum hins yfirskilvitlega lífs er hinu mennska eðli ekki vikið til hliðar, heldur opinberast í dýrð samvirkrar þróunar. Líkaminn og sálin munu jafnvel hrærast í þessari samhrynjan á himnum á æðsta stigi hins yfirskilvitlega lífs í órjúfanlegri heild. Í þessu sameiginlega lífi þar sem fullkomið samræmi er ríkjandi milli hins guðdómlega og mennska og andleg hrif, leiðslur og sýnir eru einungis tilviljanakennd atvik.

Það er rétt að þetta síðastnefnda opinberar sameininguna við Guð í hrifum sálarinnar, en þetta er ekki það nauðsynlega og óhjákvæmilega. Það sem vegur þyngst er sameiningin, hið nýja líf eftir upprisuna eftir deyðingu hins gamla lífs.



Til að öðlast hlutdeild í þessu lífi sameiningarinnar verður að leggja langan veg að baki. Í upphafi þegar leitast er við að öðlast einbeitingu verður okkur ljóst að heyja verður styrjöld gegn hinu náttúrlega eðli. Við verðum að deyja svo að Guð geti lifað frjáls og óhindraður í okkur. Hér er um líf að ræða sem á fyrstu stigum sínum ber frekar að nefna deyðingu.

En Teresa vill alls ekki líta á veg sameiningarinnar við Guð sem einungis eitthvað neikvætt. Dauðinn er fæðing nýs lífs. Jafnframt því sem allt sem stendur Konungsríki Guðs í okkur fyrir þrifum er deytt, sáir hinn guðdómlegi Garðyrkjumaður (sjá Hugleiðingu 71) sáðkorni dygðanna og okkur ber að rækta og vaka yfir garði hjartans vegna þess að þegar sólin er hátt á lofti taka blómin að festa rætur í garðinum sem ummerki hins nýja vors. Að miklu leyti er umönnun þeirra, vökvunin, falin okkur á hendur. Við verðum ekki einungis að rífa illgresið upp, heldur einnig að gróðursetja og vökva.



En Garðyrkjumaðurinn mikli kemur okkur til hjálpar, eða svo að við grípum til samlíkingar hl. Teresu: Hann beinir vatni náðarinnar eftir ýmsum leiðum eða áveituskurðum til garðs hjartna okkar og sendir ríkulegt regn sitt af himni á réttum tíma og léttir þannig af herðum okkar vökvunarstarfinu. Hl. Teresa lýsir þessu með hinni fornu frásögn miðaldanna af „andlegri skák“. Hún segir að við verðum að tefla andlega skák við Ástmögur hjartans og eigum að máta hann. Og hún bætir því við, að þrátt fyrir að við verðum að gera okkar besta til að leika vel, er allri skákinni hagað þannig til að Konungurinn verður að lokum mát. Eftir því sem drottningin tekur meiri þátt í skákinni, það er að segja auðmýktin, því fyrr auðnast okkur að sigra Konunginn. Dulúð Teresu er þegar til alls kemur, þrátt fyrir háleitar lýsingar sínar á hinu ljúfa samfélagi við Guð, fyrst og fremst raunhæf og áþreifanleg.




Og nú kemur að lokahugmyndinni. Upphaf dulúðarinnar er sú staðreynd að Guð starfar og dvelur í okkur. Í starfi Guðs ber okkur að sjá áframhald sköpunar hans, rétt eins og þetta starf er áframhald og fyllri opinberun á hinni eilífu fæðingu Sonarins frá Föðurnum og Heilags Anda frá Föðurnum og Syninum. Þekkingin um nærveru Guðs í okkur sem bústað Alhelgrar Þrenningar verður að glæðast að nýju með okkur. Guð á að dvelja að nýju í okkur, á að fæðast aftur í okkur. Sonur Guðs hefur íklæðst mennsku eðli svo að okkur auðnist að nýju að sameina hið mennska og guðdómlega. Okkur ber að sameinast Krists og hinni Alhelgu Þrenningu í honum, með honum og fyrir hann.

Engin sköpuð vera hefur öðlast fyllri hlutdeild í þessari náð en María. Hún er móðir okkar og fyrirmynd sem varpar ljósi á það hvernig Guð fæðist í okkur sjálfum. Hins vegar ber okkur einnig að líta á okkur sjálf sem börn hennar vegna þess að Sonur hennar er jafnframt bróðir okkar. Jafnframt þessu mun hún uppfræða okkur um það hvernig við getum borðið skyn á Krist og fætt hann og hvernig við getum orðið slíks umkomin.

Við skulum því endurtaka orð Maríu með hl. Teresu og segja: Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum: „Sjá, ég er ambátt Drottins. Verði mér eftir orðum þínum“ (Lk 1. 28).

    TITUS BRANDSMA: CARMELITE HISTORICAL SKETCHES.
Lecture 6: St. Teresa. The Growth of the Mystical life

Sjá einnig: Innheimar ljóss og elsku