Heilagur Jóhannes frá Damaskus (675-749) var grískur guðfræðingur sem kirkjan útnefndi kirkjufræðara, heiðurstitil, sem afar fáum hlotnast að bera. Hann var arabískur að uppruna, en forfeður hans höfðu snúist til kristinnar trúar. Hann gegndi stöðu ráðgjafa hjá kalífanum í Damaskus sem hann hafði tekið í arf frá föður sínum og afa. Um 700 dró hann sig í hlé og settist að í klaustri heilags Saba skammt frá Jerúsalem þar sem hann tók prestvígslu.
 
Jóhannes varð víðkunnur fyrir rit sín um guðfræði, einkum verk sitt Um rétttrúnaðinn. Hér dregur hann saman kjarnann í trúararfleifð kirkjufeðranna. Síðar hafði hann djúpstæð og varanleg áhrif á fjölmarga guðfræðinga Vesturkirkjunnar á miðöldum, líkt og Pétur frá Lombardí og Tómas frá Akvínó. Jóhannes samdi fjölda hugvekja, verk um dulúðarguðfræði, trúarsetningar kirkjunnar (dogma) og ljóðabálka sem síðar urðu óaðskiljanlegur hluti helgisiða grísku kirkjunnar. Ádeila hans á þá sem brjóta heilagar íkonur varð að djúpstæðri umfjöllun um kristna helgunarguðfræði sem grundvallaðist á holdtekju Krists og endurspeglun hans í hinum heilögu. Jóhannes  boðar  raunnánd Guðs og leggur ríka áherslu á hinn flekklausa getnað Maríu Guðsmóður og uppstigningu hennar til himna. Listfræðingar telja skrif hans um hinar heilögu ímyndir jafnframt vera einhverja athyglisverðustu umfjöllunina um inntak lista sem samin var til forna.



Baráttan við íkonubrjótana stóð yfir frá 726 þegar Leó III keisari (717-741) hóf ofsóknir á hendur þeim sem aðhylltust notkun trúarlegra ímynda. Hún stóð yfir til ársins 843 þegar Þeódóra keisaraynja heimilaði notkun þeirra aftur. Hin tvö tímaskeið íkonubrotanna rofnuðu með valdatöku Írenu keisaraynju sem hlynnt var íkonuarfleifðinni, en það var meðan hún sat að völdum sem Annað kirkjuþingið í Níkeu var haldið 787. Í þessum deilur blönduðust stjórnmál og samband ríkis og kirkju. Á þessu tímaskeiði var Kalífadæmi í Damaskus orðið áhrifamikið undir stjórn múslima og til að tryggja austurlandamæri ríkisins gerði Býsanska keisaradæmið málamiðlanir við kalífana í trúarlegum efnum og varð þannig hallt undir eingyðistrú múslímskra guðfræðinga sem höfnuðu með öllu Þrenningartrú kristindómsins. Akillesarhæll kirkjunnar innan býsanska keisaradæmisins var hversu háð hún var ríkisvaldinu og þannig var litið á keisarann sem yfirmann kirkjunnar og þar með bæði sem keisara og prest, baseleus kai lereus. Þar með hafði hann úrslitavald í guðfræðilegum efnum, afstaða sem síðar var blásið lífi í hjá mótmælendum.

Upphaf íkonubrotanna og ofsókna gegn kirkjunni hófust á valdaskeiði Jesíd I. kalífa (680-683) og eftirmanna hans, einkum Jesíd II. (720-724), en eins og allir sanntrúaðir múslimar litu þeir á allar myndir af Guðdóminn sem skurðgoðadýrkun og þannig bönnuðu þeir notkun íkona jafnvel meðal kristinna þegna sinna. En þessar ofsóknir múslima voru einungis þáttur í enn meiri ofsóknum á hendur kristnum mönnum í Sýrlandi og sem slíkar, einungis fyrirboði þess sem átti eftir að gerast innan landamæra Bysantíum.

Páfinn sem sat á stól Péturs á þessum tíma var Gregor páfi II (713-31). Honum barst bréf frá keisaranum sem skipaði honum að lúta hinum keisaralega úrskurði um að tortíma öllum íkonum í Rómaborg og kalla saman kirkjuþing til að banna að þær væru hafðar um hönd. Gregor páfi svaraði þessu bréfi 727 þar sem hann hélt uppi vörnum hvað áhrærði notkun helgimynda. Hann útskýrir mun þann sem er á þeim og skurðgoðum og tjáir undrun sína sökum þess að Leó keisari skuli ekki gera sér þetta ljóst. Hann víkur að því í bréfinu hversu réttmætt það er að kristnir menn auðsýni þeim lotningu. Hvað áhrærði þá hótum Leós keisara að hann myndi sjálfur koma til Rómar og brjóta styttuna af heilögum Pétri með eigin höndum (hér er augljóslega vikið að bronstyttunni sem nú er varðveitt í Péturskirkjunni) og taka páfa höndum, þá svarar Gregor páfi því til að það muni honum ekki auðnast því að hann eigi auðvelt með að flýja til Campanahéraðsins. Hann bætir því auk þess við að allur almenningur í Vesturkirkjunni hafi megnustu andúð og fyrirlitningu á framferði keisarans og muni aldrei láta að vilja hans (Greg. II, Ep. I ad Leonem) og harmar að Leó keisari skuli ekki sjá villu síns vegar.

Gregor II páfi andaðist 731 og Gregor páfi III tók við af honum. Hann hélt áfram að halda uppi vörnum fyrir hinar heilögu ímyndir. Gregor III kallaði saman sýnódus níutíu biskupa í Péturskirkjunni þar sem því var lýst yfir, að sérhver sá sem lítilsvirti og auðsýndi mynd af Kristi, Guðsmóðurinni, postulunum eða hinum heilögu vansæmd yrði bannfærður. Leó keisari sendi þá mikinn flota til Rómar til að refsa páfa, en flotinn tvístraðist í stormviðri og fjölmörg herskipanna fórust. Samtímis þessu gengu miklar náttúruhamfarir yfir keisaradæmið: Jarðskjálftar, drepsótt og hungursneyð samtímis því sem múslimar héldu sigurgöngu sinni áfram og hrifsuðu til sín ný landsvæði undan valdi keisarans. Í Vesturkirkjunni gerði almenningur uppreisn í Róm, Ravenna og Napolí gegn lagaákvæðum keisarans. Þessi andstaða gagnvart keisaravaldinu er ein ástæðanna sem leiddu til aðskilnaðar Ítalíu og gamla keisaradæmisins, sjálfstæðis páfavaldsins og upphafs stofnunar Páfaríkisins.

Meðan á öllu þessu stóð sat hl. Jóhannes Damaskus í skjóli kalífans og fjarri hefndaræði keisarans við skriftir í Sabaklaustrinu. Þar samdi hann hina víðfrægu ritsmíð sína gegn þeim sem brjóta heilagar íkonur. Fjölmargir listfræðingar telja þessi skrif hans um heilagar ímyndir sem eitthvað athyglisverðasta framlagið um hlutverk og eðli lista í hinum forna menningarheimi




Þar sem við erum að ræða um ímyndir og tilbeiðslu, skulum við nú leitast við að kryfja þetta hvoru tveggja til mergjar. Ímynd er eftirmynd frummyndar með ákveðnum frávikum þó vegna þess að hún er ekki nákvæm eftirmynd frummyndarinnar. Þannig er Sonurinn hin lifandi, eðlislæga og óumbreytanlega ímynd hins ósýnilega Guðs sem ber í sjálfum sér allan Föðurinn og stendur honum jafnfætis í öllu, nema að vera getinn af Föðurnum, sem er sá sem getur Soninn.   Sonurinn er getinn. Faðirinn gengur ekki út frá Syninum, heldur Sonurinn út frá Föðurnum. Það er í Syninum, en ekki eftir hann, sem hann er það sem hann er: Faðirinn sem getur af sér. Í Guði má einnig finna frumdrög eða ímyndir af því sem hann mun koma til leiðar á ókomnum tímum, það er að segja í ráðsályktun sinni frá eilífð sem er óumbreytanleg.
 
Það sem er guðdómlegt er óhagganlegt, það er ekki um neinar breytingar hjá Guði að ræða né nein minnstu ummerki slíks. Blessaður Denis  sem hefur rannsakað hið guðdómlega í raunnánd Guðs segir að þessi frumdrög og ímyndir hafi verið greyptar í upphafi. Í ráðsályktun sinni hefur Guð birt og ákveðið allt sem hann muni gera, hið óumbreytanlega og ókomna, áður en það gerðist. Þetta myndi sá maður einnig gera sem hyggst reisa hús: Í upphafi dregur hann upp teikningu. Sýnileg  fyrirbrigði eru ímyndir þess ósýnilega og ósnertanlega og varpa ljósi á það líkt og í skuggsjá.
 
Heilög ritning dregur upp ímynd Guðs og englanna, og þessi sami blessaði maður (blessaður Denis) útskýrir hvers vegna. Þegar skynrænir hlutir opinbera nægilega skýrt það sem er handan hins skynræna og íklæða það ímynd sem er ósnertanlegt, þá væri þetta talið ófullkomið að okkar dómi, ef það opinberaði ekki fullkomna efnislega ímynd eða krefðist umhugsunar. Þegar heilög Ritning kemur til móts við þarfir okkar og leiðir okkur hið ósnertanlega fyrir sjónir og íklæðir það holdi, dregur hún þá ekki upp ímynd af því sem íklæðist okkar eigin eðli sem getur uppfyllt þrár okkar, en er þó ósýnilegt? Þannig glæðist  ákveðinn skilningur í huganum fyrir atbeina heilans, sem var þar ekki áður og er miðlað til dómgreindarinnar og safns endurminninganna.
 
Gregor sem talar með svo háleitum hætti um Guð, segir að sá hugur sem leitist við að nálgast hið ólíkamaða megni slíkt ekki og þess vegna sé hið ósýnilega í Guði frá sköpun heimsins gert sýnilegt með ímyndum. Við sjáum ímyndir í sköpunarverkinu sem minna okkur óljóst á Guð, eins og þegar við til að mynda tölum um hina Alhelgu og tilbeiðsluverðu Þrenningu sem ímynd, sólarinnar, ljóssins eða brennheitra geisla, eða líkjum henni við streymandi uppsprettu eða fossandi vatnsfall, eða þá við hugann, málið og andann hið innra með okkur, eða við rós, blómstrandi blóm eða sætan ilm.
 
Þar að auki tjáir ímynd eitthvað sem liggur framundan í framtíðinni og dregur upp skuggsjá af því sem gerast mun með yfirskilvitlegum hætti. Til að mynda örkin sem dregur upp ímynd af hinni blessuðu mey, Guðsmóðurinni, eins og gert er með stafnum og gullkerinu.  Höggormurinn leiðir okkur þann fyrir sjónir sem á krossinum græddi bit hins upphaflega höggorms og úthafið, vatnið og skýið vísa til skírnarnáðarinnar.
 
Auk þess er það sem þegar hefur gerst tjáð með ímyndum svo að við minnumst einhvers máttarverks, heiðurs eða vansæmdar eða einhverrar gæsku eða illsku til að hjálpa þeim sem virða slíkt fyrir sér síðar að forðast hið illa og líkja eftir hinu góða. Þetta birtist með tvenns konar hætti: Með skrifuðum ímyndum í rituðu máli, eins og þegar Guð greypti lögmálið á sáttmálstöflurnar og þegar hann stóð því að baki að líf heilagra manna yrði fært á bækur og minningin um ýmislegt yrði ekki gleymskunni að bráð, líkt og átti við um gullkerið eða stafinn í örkinni. Þannig varðveitum við nú í rituðu máli þessar ímyndir og góðu verk frá fornum tímum.  Afmáið því annað hvort þessar ímyndir og verðið þannig á öndverðu meiði við Guð sem stóð þessu öllu að baki, eða samþykkið með tilhlýðilegum orðum. Hér erum við komin að spurningunni um tilbeiðsluna.
 
Tilbeiðslan er tákn virðingar eða heiðurs. Við skulum gera okkur ljóst að tilbeiðslan er stigvaxandi. Í fyrsta lagi er hér um latreia að ræða,  sem við auðsýnum einungis Guði einum, sem einn er allrar tilbeiðslu verður í eðli sínu. Þegar við auðsýnum hinum heilögu virðingu sökum Guðs sem einn er tilbeiðsluverður, þá eru viðbrögð okkar þau sömum og hjá þeim Jósúa og Daníel sem vottuðu englunum lotningu sína, eða eins og Davíð helgidómi hans þegar hann segir: „Vér skulum ganga til þess staðar sem fætur hans snertu.“ Þetta sama sjáum við gerast í tjaldbúð Guðs þegar allur lýður Ísraels kom saman i sáttmálstjaldinu til tilbeiðslu eða stóð umhverfis musterið í Jerúsalem og horfðu til þess úr öllum áttum, og vottuðu því lotningu sína allt til þessa dags. Þetta sjáum við einnig í þeim reglum sem Guð innleiddi þegar Jakob auðsýndi Esaú heiður sem eldri bróður sínum, eða þegar faraó var vottuð virðing sem þeim stjórnanda sem Guð hafði hafið til valda. Þannig vottuðu bræður Jósefs honum virðingu sína. Ég geri mér ljóst að tilbeiðslan grundvallaðist á lotningu, eins og sjá má hjá Abraham og sonum Emmors. Afmáið því með öllu ummerki tilbeiðslunnar eða samþykkið hana til samræmis við inntak hennar.
 
Svarið mér þessari spurningu: Er einungis um einn Guð að ræða? Þið svarið: „Já, lögmálsgjafinn er einungis einn.“ Hvers vegna býður hann þá að gera það sem stangast á við þetta? Kerúbarnir standa ekki utan sköpunarverksins. Hvers vegna heimilar hann þá að hendur manna mótuðu kerúba þá sem yfirskyggðu náðarsætið? Liggur það ekki ljóst fyrir, að rétt eins og það er með öllu útilokað að draga upp ímynd af Guði sem er óumræðilegur og ósnertanlegur, eða einhverju sem líkist Guði, að þá eigi ekki að tilbiðja sköpunarverkið sem Guð? Hann heimilar að ímynd kerúbanna sem eru ólýsanlegir sé gerð og að þeir lúti fram í tilbeiðslu frammi fyrir hinum guðdómlega veldisstóli. Það var við hæfi að ímynd hinna himnesku kóra yfirskyggði hina guðdómlegu leyndardóma. Ætlið þið að halda því fram að sáttmálsörkin, stafurinn og náðarsætið hafi aldrei verið gerð? Eru þetta ekki mannanna verk? Er þetta ekki gert úr efni sem þið segið að sé viðurstyggilegt? Hvað var sjálf tjaldbúðin? Var hún ekki ímynd? Var hún ekki tákn og samlíking? Það var af þessum ástæðum sem postulinn heilagi komst svo að orði í sambandi við lögmálsákvæðin „að þau hefðu verið skuggi komandi og himneskra gæða.“ Þetta var einnig svarið sem Móse fékk þegar hann átti að fullgera tjaldbúðina: „Þú skalt gjöra tjaldbúðina (segir hann) eftir þeirri fyrirmynd sem þér var sýnd á fjallinu.“ En lögmálið „var ekki ímynd,“ heldur huldi ímyndina. Með orðum sama postula var lögmálið skuggi hinna komandi gæða, en ekki ímynd þeirra. Þegar lögmálið lagði blátt bann við ímyndum, en var sjálft forgildi ímyndanna, hvað getum við þá sagt? Ef tjaldbúðin var tákn, tákn táknsins, hvers vegna bannar lögmálið þá ekki gerð ímynda? Þannig er þessu alls ekki varið. Allt á sér sinn tíma.
 
Til forna var aldrei dregin upp mynd af hinum ólíkamaða og ólýsanlega Guði. En núna hins vegar, þegar við sjáum Guð íklæddan holdi og mæla við menn, þá geri ég mér ímynd af þeim Guði sem ég sé. Ég tilbið ekki efnið, heldur tilbið ég Guð efnisins sem tók á sig efnislega mynd sakir mín og guðsgjörði efnið með nærveru sinni og ávann mér hjálpræði fyrir atbeina efnisins í efninu. Ég mun ekki kvika frá því að votta þessu efni lotningu mína sem stuðlar að hjálpræði mínu. Ég votta því lotningu mína, en ekki eins og Guði. Hvernig getur Guð fæðst af lífvana hlutum? Og ef líkami Guðs er Guð í sameiningunni, er það óhagganlegt. Eðli Guðs er hið sama og áður: Það hold sem skapað var í tíma er gætt lífi af sál sem gædd er hugsun og skilningi.
 
Auk þess votta ég öllu efni lotningu mína og heiðra það. Það er ég í allri fyllingu sinni. Var það ekki fyrir guðdómlegan kraft og náð að hjálpræði mitt birtist í þríblessaðri sælu og þríblessuðum gæðum hins efnislega kross? Var ekki hin heilaga fórnarhæð krossins efni? Hvað um klettinn sem ól af sér líf, hina heilögu gröf, uppsprettu endurlausnar okkar: Var þetta ekki allt efni? Eru ekki hin heilögu rit guðspjallanna efni? Er ekki hið blessaða borð efni sem ber okkur brauð lífsins? Er ekki gull það og silfur  sem krossar, altaristöflur og kaleikar eru gerðir úr efni? Og öllu öðru fremur: Er ekki hold og blóð Drottins efni? Annað hvort upprætið þið alla þá lotningu og heiður sem þessum hlutum eru auðsýndir, eða beygið ykkur undir arfleifð kirkjunnar sem auðsýnir ímyndunum lotningu og sýnir þannig Guði og vinum hans lotningu með því að lúta náð Heilags anda.



En þar sem sumir áfellast okkur fyrir að vegsama og auðsýna ímynd Frelsara okkar lotningu, auk ímynda Guðsmóðurinnar og annarra heilagra og þjóna Krists, viljum við áminna þá um að í upphafi skapaði Guð manninn í sinni eigin mynd. Hvernig getum við með öðrum hætti fundið að þetta höfðar til okkar, nema sökum þess að við berum ímynd Guðs? Eða eins og Basil (hinn mikli, 330-379) – þessi hálærði uppfræðari hins guðdómlega – segir, þá beinist sú virðing sem við auðsýnum ímyndunum að frummyndinni. Nú er frummynd það sem ímyndin dregur upp og inntak hennar leiðir í ljós. Hvers vegna auðsýndi lýður Móse umfram allt annað tjaldbúðinni lotningu sem var ímynd og tákn hins himneska, eða réttara sagt alls sköpunarverksins? Guð sagði bókstaflega við Móse: „Þú skalt gjöra tjaldbúðina (segir hann) eftir þeirri fyrirmynd sem þér var sýnd á fjallinu.“ Eru kerúbarnir sem yfirskyggðu náðarsætið auk þess ekki verk manna? Hvað annað er auk þess hið mjög svo lofaða musteri í Jerúsalem? Er það ekki gert og byggt með mennskum skilningi?
 
Auk þess lýsir heilög Ritning bölvun yfir þeim sem tilbiðja skurðgoð, en einnig þeim sem færa djöflum fornir. Grikkir báru fram fórnir og það gerðu Gyðingar einnig: Grikkirnir djöflum en Gyðingarnir Guði. Fórnum Grikkja var hafnað og þær fordæmdar, en fórnir hinna réttlátu voru Guði velþóknanlegar. Nói bar fram fórn sem var „góðilmur fyrir Drottni“ sem meðtók þennan ilm rétts ásetnings og gæsku sér til handa. Hinar útskornu ímyndir Grikkjanna voru síðan ímyndir guða sem voru fordæmdar og forboðnar.
 
Hver getur auk þess gert ímynd af ósýnilegum, ólíkamlegum og ólýsanlegum Guði sem ber enga ímynd? Þannig er sú viðleitni að ætla sér að gera ímynd af Guðdóminum hámark allrar fávisku og guðlasts. Af þessum sökum er notkun ímynda í Gamla testamentinu alls ekki svo fátíð. En eftir að Guð í óumræðilegu djúpi miskunnar sinnar varð sannarlega maður okkur til hjálpræðis, ekki eins og Abraham sá hann í mynd sem líktist manni, eða eins og spámennirnir sáu hann, heldur sannarlega sem maður, eftir að hann lifði á jörðinni og dvaldi meðal manna, gerði kraftaverk, þjáðist, var krossfestur, reis upp frá dauðum og var hafinn til himna, eftir að allt þetta hafði gerst og varð séð af mönnum, var það skrifað niður til að minnast þess og okkur til leiðsagnar sem vorum ekki uppi á þessum tímum svo að við gætum öðlast blessun Drottins, þrátt fyrir að við sáum ekki og gætum heyrt og trúað.
 
En þar sem feðurnir gerðu sér ljóst að ekki eru allir læsir né hafa tíma til lestrar, þá veittu þeir því blessun sína að greina frá þessum atburðum með myndum þar sem hér var um stórmerki að ræða, þannig að minningunni um þetta yrði haldið á lofti. Iðulega þegar við minnumst ekki písla Drottins og sjáum mynd af Kristi krossfestum, þá minnumst við að nýju sáluhjálplegs hjálpræðis þjáninga hans og krjúpum niður og tilbiðjum, ekki efnið heldur það sem það sýnir, rétt eins og við tilbiðjum ekki efni það sem guðspjöllin eru rituð á né efnið í krossinum, heldur það sem þetta vísar allt til.
 
Er ekki svo að alls staðar þar sem krossinn er, þar er hann tákn Drottins, og það sem er frábrugðið honum beinir athyglinni í aðra átt? Hið sama má segja þegar móðir Drottins á hlut að máli. Sú lotning sem við auðsýnum henni beinist til þess sem holdgaðist í henni. Með  sama hætti hvetja hetjuleg viðbrögð hinna heilögu okkur sjálf til að líkja eftir þeim í ákafa þeirra til að gera Guð vegsamlegan. Við sögðum að lotning sú sem bestu samverkamönnunum sé auðsýnd sé vottur gæsku  okkar til hinnar sameiginlegu móður okkar og að sú lotning sem ímyndinni sé sýnd beinst til frummyndarinnar. En þetta er hin óskrifaða arfleifð, rétt eins og gegnir um þá lotningu sem felst í því að snúa sér til austurs og tignun krossins og fjölmargt annað þessu skylt.
 
Sú saga er sögð, að þegar Augarus var konungur yfir Edessumönnum hafi hann sent listamann til að mála mynd af Drottni. En þegar listamanninum auðnaðist ekki að mála myndina sökum þess ljóma sem stafaði af ásýnd hans, þá hafi Drottinn sjálfur sveipað klæði yfir hina guðdómlegu og lífgefandi ásjónu sína og greypt ímynd sýna í klæðið og sent hana síðan til Augarusar til að verða við óskum hans. Auk þess miðluðu postularnir ýmsu sem aldrei var fest á blað, eins og Páll, postuli heiðingjanna greinir okkur frá með eftirfarandi orðum: „Bræður, standið því stöðugir og haldið fast við þær kenningar, er vér höfum flutt yður munnlega eða með bréfi“ (1 Þ 2. 15). Og til Korintumanna skrifaði hann: „Ég hrósa yður fyrir það, að þér í öllu minnist mín og haldið fast við kenningarnar, eins og ég flutti yður þær“ (1 Kor 11. 2).