Eðalsteinar heitorðsins

– Jóhannes af Krossi og helgidómurinn –
Þegar Píus páfi XI lýsti  Jóhannes af Krossi sem kirkjufræðara komst hann svo að orði: „Hann leiðir sálunum veg fullkomleikans fyrir sjónir líkt og hann hafi notið uppljómunar úr hæðum í greinagóðum útskýringum sínum á hinni yfirskilvitlegu reynslu. Og þrátt fyrir að verk hans fjalli um torskilið og hulið efni eru þau svo gagnþrungin háleitum og andlegum kenningum sem eru svo vel sniðnar að skilningi þeirra sem kynna sér þau, að kalla má þau með réttu leiðbeiningar eða handbók trúaðs manns sem leitast við að leggja rækt við við fullkomleikann.“

Bandaríski trappistinn Tómas Merton var þannig einungis að endurtaka afstöðu fjölmargra annarra þegar hann kallaði Jóhannes af Krossi einstæðan fræðara hins andlega lífs og „þann mesta á meðal guðfræðinga dulúðarguðfræðinnar“. Eftir að ég hafði sjálfur íhugað leyndardóm helgidóms tjaldbúðarinnar um fimmtán ára skeið, tók ég að gera mér sífellt betri grein fyrir því með hversu djúpstæðum hætti Jóhannes af Krossi hafði sannreynt uppljómun eðalsteina Borgarinnar helgu í hreinsum sálarinnar og hann samkenndi tjaldbúðina við ásæi hinnar guðdómlegu speki:
Sálirnar verða þess sífellt meira áskynja að hér er eitthvað á ferðinni sem stendur Guði nærri, að þetta sé tjaldbúð Guðs þar sem hann býr og sameinast þeim til fulls. Þess vegna kemst heilagur Páll svo að orði, að það sem er í Guði æðsta ljós og tærleiki sé manninum dýpsta myrkur (1 Kor 2. 14) og Davíð leggur einnig áherslu á í sálminum með eftirfarandi orðum: „Frá ljómanum fyrir honum gengu skýin fram“ (Sl 18. 13), það er að segja yfirskyggja hinn náttúrlega skilning sem myrkvast í hjúpi þeirra, eins og Jesaja segir (5. 30). [1]

Jóhannes sannreyndi þann sama leyndardóm eins og svo fjölmargir aðrir meðal hinna heilögu feðra og mæðra kirkjunnar og Katrín frá Síena orðar með svo greinagóðum hætti í Samræðum sínum: „Hjartað verður að tjaldbúð Guðs sem bæði hann og aðrir miðlar innblásnum dygðum sem bera undursamlega ávexti með huldum hættum. Slík manneskja ber himinn hið innra með sjálfri sér. [2].

Hver meðal dauðlegra manna hefur skynjað með jafn áþreifanlegum hætti loga hinna brennandi elsku frammi fyrir ljósastikunni (Hugleiðingar 57-60) eins og þessi andlegi uppfræðari sem líkja má við serafa? Í Loga lifandi elsku deilir hann þessari reynslu með okkur:
1. Ó eldur lifandi elsku
sem særir sál mína blíðlega
í dýpstu miðjunni! Þar sem
þið eruð ekki lengur þjakandi,
brennið mig! Ef þið viljið
sviptið frá blæju þessara
ljúfra endurfunda.

2. Ó ljúfi brunasviði,
unaðsríka sár!
Ó milda hendi! Ó undurblíða snerting
þrungin eilífu lífi
sem greiðir alla skuld!
Deyðir og umbreytir dauða í líf.

3. Ó eldlegu lampar!
Í dýrðarljóma ykkar
veita djúpir hellar tilfinninganna
sem áður voru svo huldir og myrkir
nú Ástmögurnum il og ljós
með háleitum hætti.

4. Með hversu elskuríkum ljúfleika
glæðið  elskuna í hjarta mér
í einveru óræðis ykkar
með ljúfum andblæ gagnteknum
gæsku og dýrð kærleikans.


Og þegar forhenginu inn í hið Allra helgasta er svipt á brott í „þessum ljúfu endurfundum“ sálarinnar og Ástmögurs hennar „skynjar sálin að hún skíðlogar í hinni guðdómlegu sameiningu, að varir hennar eru laugaðar í dýrð og elsku, að í innsta verundardjúpi sínu er hún umlukin fljótum dýrðar, gleðiþrunginum, og að úr djúpinu streymir fljót lifandi vatns (Jh 7. 38) sem Guðsonurinn sagði að streyma myndi fram í slíkum sálum. Henni finnst sökum þess að hún hefur ummyndast með svo afgerandi hætti í Guði og hann hefur gert hana að sinni með svo háleitum hætti og skrýtt svo ríkulegum náðargjöfum og dygðum, að hún standi fullsælunni nærri með einstæðum hætti: Að einungis þunn blæja aðskilji þau.“ [3] Sálin hefur ummyndast í lifandi fjórverutákn, Gilgal, og fljót náðarinnar streymi frá henni, líkt og það streymdi frá Eden. Sálin hefur ummyndast í lifandi brunn elsku eins og Guðsmóðirin opinberaði Bernadette í Lourdes að myndi gerast, ef við gröfum einungis niður í jörð auðmýktarinnar.


Á ferð sinni eftir hinum Helga vegi í helgidóminum skynjaði Jóhannes af Krossi göngu sína upp hlíðar Karmelfjalls sem Stiga elskunnar með níu rimum hinnar vaxandi elsku, rétt eins og hl. Teresa frá Avíla varpaði ljósi á bænalífið sem níu stig sífellt dýpra samfélags við hans Hátign í ásæinu. Og þegar hún náði til innsta verundardjúps síns, miðjunnar (el centro) stóð hún auglitis til auglitis við sinn heittelskaða Jesuchristo, Konungsímynd dýrðarinnar. Jóhannes af Krossi greinir frá þessum sama sannleika í 21. kaflanum í Hinni myrku nótt:
Þegar sálin hefur í eitt skipti fyrir öll verið snortin af elskunni á Kristi, Brúðguma sínum, ber hún þá þrá í brjósti að þóknast honum og ávinna sér velvild hans. Þess vegna gengur hún út dulbúin í þessum klæðnaði sem gefur ljóslega til kynna, að andleg ástúð hennar veitir henni bestu verndina gagnvart mótstöðumönnum hennar og fjandmönnum, það er að segja djöflinum, heiminum og hennar eigin holdi. Sá klæðnaður sem hún ber er þrílitur: Hvítur, grænn og rauður. Þessir þrír litir tákna hinar þrjár guðdómlegu dygðir: Trúna, vonina og kærleikann. Það er með þeim sem hún mun að einu leyti afla sér vináttu og velvildar Ástmögurs síns, og að hinu öðlast vernd og öryggi gagnvart fjandmönnum sínum. Það er trúin sem er innsti hluti klæðanna og svo skjannahvít að hún blindar skilning sérhvers sem á horfir. Þegar sálin gengur fram íklædd trúnni getur djöfullinn hvorki séð hana né unnið henni mein og þá gengur hún af fullkomnu öryggi. Þessi dygð veitir henni meiri vernd en allt annað gagnvart djöflinum sem er  skæðasti og slægvitrasti fjandmanna hennar. [4]

Jóhannes skírskotar í reynd til þriggja atriða í skrúðklæðum æðstaprestsins eins og þau eru opinberuð í helgidómi tjaldbúðarinnar. Hið fyrsta er hinn skjannahvíti kyrtill trúarinnar sem sálin íklæðist á ferð sinni í gegnum forgarðinn. Það er þannig ekki sanngjarnt þegar mótmælendur ásaka kaþólsku kirkjuna um  að gera lítið úr þætti trúarinnar í endurlausn Drottins:
Þess vegna segir heilagur Pétur sem gat ekki fundið neinn betri skjöld gegn honum: „Standið gegn honum, stöðugir í trúnni“ (1 Pt 5. 9). Sálin getur ekki íklæðst neinu betra en skjannahvítum klæðum trúarinnar til þess að ávinna sér velvild Ástmögurs síns í sameiningunni við hann vegna þess að hún er upphafið og grundvöllurinn að öllum öðrum vefnaði dygðanna. Eða eins og postulinn segir: Án trúar er ógerlegt að þóknast honum (Heb 11. 6). En með trúnni – þegar hún er lifandi á annað borð – er ógerlegt annað en að þóknast honum. Hann segir okkur sjálfur fyrir munn eins spámannanna: Ég mun festa þér mér í trú (Hs 2. 20). Þetta er líkt og hann hefði sagt: Ef þú vilt, ó sál, sameinast mér og taka mig þér að Brúðguma, verður þú að koma á minn fund í nærklæðum trúarinnar. Sálin er íklædd þessum skjannahvíta kyrtli trúarinnar þegar hún flýr út í hina myrku nótt ásæisins og þegar hún, eins og við höfum greint frá áður, brýst áfram í myrkri og innri angist. Skilningurinn veitir henni ekki lengur neina áþreifanlega endurnæringu, hvorki með yfirskilvitlegri uppljómun vegna þess að henni finnst að himnunum hafi verið lokið aftur fyrir sér og Guð með öllu horfinn, eða með náttúrlegri uppljómun vegna þess að þeir sem uppfræddu hana áður, koma henni ekki lengur að neinu liði. Þrátt fyrir þetta mætir hún öllu sem ber að höndum af þolgæði og heldur göngu sinni áfram í gegnum öll harmkvæli án þess að mæðast og missa sjónar af hinum Elskaða. Hann reynir jafnframt á trú brúðar sinnar í þessum þjáningum og harmkvælum, þannig að hún geti að lokum gert eftirfarandi orð Davíðs að sínum: Eftir orðum vara þinna þreifaði ég mig áfram á raunavegi (Sl 17. 4). [5]



Skrúðklæði æðstaprestsins sem Jóhannes af Krossi fjallar síðan enn ítarlegar um (sjá hina Myrku nótt sálarinnar >) eru brúðkaupsklæði sálarinnar og „skrúðklæði hins andlega brúðkaups“ eins og Ruysbroeck lagið áherslu á. Í Hugleiðingu 21 var vikið að þessum klæðum elskunnar í ljósi hinna leiftrandi eðalsteina Borgarinnar himnesku sem sálin verður aðnjótandi í þögn hjartans (Hugleiðing 22) og Jóhannes af Krossi nefnir bókstaflega GIMSTEINA HEITORÐSINS, [6]. Í afar fögrum kafla í Ljóði andans deilir hann þessum leyndardómi með okkur, leyndardómi, sem samofinn er blómsveigi dygðanna þegar sálin verður að eftirmynd helgidóms tjaldbúðarinnar í Gilgal (sjá Hugleiðingu 6, Hugleiðingu 59 og Hugleiðingu 77):
Úr blómum og smarögðum morgunsvalans
gerum við okkur blómsveig
blómstrandi elsku
fléttaðan saman úr einu hára minna.

Í þessu erindi tekur brúðurin að nýju að ávarpa Brúðgumann í samfélagi hinnar endurnærandi elsku. Hún lýsir nú fegurð og frjósemi brúðarsálarinnar og Sonar Guðs sem felst í gnægtum dygðanna og gjöfum þeirra beggja og hvernig þau deila þeim með sér gagnkvæmt í samfélagi elskunnar. Þegar hún ávarpar hann fullyrðir hún þannig að þau muni flétta saman ríkulega blómsveiga náðargjafa og dygða sem hún öðlaðist og fékk á hollum tíma og sem eru gæddir fegurð elsku þeirrar sem hann ber í brjósti til hennar og hefur ekki spillst heldur varðveist í ást hennar á honum. Hún nefnir þennan ljúfleika dygðanna blómsveigana sem þau hafa ofið saman vegna þess að bæði brúðurin og Brúðguminn njóta þeirra saman í ást sinni hvort á öðru, rétt eins og þessar dygðir væru blóm samfléttuð í blómsveig,
Úr blómum og smarögðum

Blómin eru dygðir sálarinnar (sjá Hugleiðingu 59) og smaragðarnir þær náðargjafir sem hún hefur þegið frá Guði . . . Þetta eru blómsveigarnir sem þau verða að flétta saman, það er að segja sem hún verður að girða sig með og er þannig umvafin blómskrúði og smarögðum fullkominna dygða og náðargjafa. Þegar hún ber þetta fagra og dýrmæta skrúð er hún verðug frammi fyrir Konunginum og verðskuldar að hann líti á hana sem jafningja og láti hana standa sér við hlið sem drottningu. Þetta verðskuldar hún sökum þessarar fjölskrúðugu fegurðar. Því kemst Davíð svo að orði þegar hann ræðir við Krist um þetta efni: Konungsbrúðurin stendur þér til hægri handar í skrúða Ófír-gulls (Sl 45. 10). Þetta er svipað og hann hafi sagt: Hún stóð þér til hægri handar umvafin fjölskrúðugustu og fullkomnustu náðargjöfum og dygðum.
    Og hún segir ekki að hún muni ein flétta þessa blómsveiga, eða að hann muni gera þetta aleinn, heldur að þau muni flétta þá saman. Sálin getur hvorki lagt rækt við eða öðlast dygðirnar án hjálpar Guðs, fremur en að Guð glæði þær án hennar hjálpar. Þrátt fyrir að það sé rétt að sérhver og fullkomin gjöf sé úr hæðum og hafi komið niður frá Föður ljósanna (Jk 1. 17), en þessi gjöf verður ekki þegin án viðleitni og hjálpar þeirrar sálar sem meðtekur hana. Því sagði brúðurin í Ljóðaljóðunum við brúðgumann: Drag mig á eftir þér! Við skulum flýta okkur! (Ll 1. 4). Hræringin til gæskunnar kemur þannig frá Guði einum, eins og fullyrt er hér. En hún segir ekki að það sé hann einn eða hún sem flýti sér, heldur að við skulum flýta okkur, en þetta felur í sér að Guð og sálin vinna saman. [7]


                                                     



Við finnum forgildi þessa leyndardóms í Esterarbók: „Og stúlkan geðjaðist honum og fann náð fyrir augum hans. Fyrir því flýtti hann sér að fá henni það, er hún þurfti til hreinsunarundirbúnings síns, og þann mat er henni bar, svo og að fá henni þær sjö þernur úr konungshöllinni, er henni voru ætlaðar. Og hann fór með hana og þernur hennar á besta staðinn í kvennabúrinu“ (Est 2. 9). Kæri lesandi. Þessar sjö þernur eru hinir sjö Andar Guðs sem loga á ljósastikunni í hinu Heilaga, lampar logandi elsku Jóhannesar af Krossi. Í eldlegum leyndardómi þeirra erum við borin á vængjum elskunnar inn „á  besta staðinn“ í helgidóminum: HIÐ ALLRA HELGASTA! Jafnvel við, aumkunarverðar og bersyndugar sálir, sökum þess að hans Hátign er örlátur Konungur sem elskar þær sálir sem elska hann og þráir ekkert eins mikið og þessa „LJÚFU ENDURFUNDI.“



ATHUGASEMDIR
[1]. Hin myrka nótt, II. 16, 11. >
[2]. Dialogues, 2. 10.
[3]. Llama de amor viva, 1.1.
[4]. Hin myrka nótt, II. 21, 3. >
[5]. Sama verk, 21. 4.
[6]. Cantico espiritual, 19. 6.
[7]. Sama verk, 30. 2, 6.