Íkona eftir Mark Dukes í Saint Gregory of Nyssa Episcopal Church, San Francisco.
Hl. Gregoríos biskup frá Nyssa (um 335-390)
Hinn ástríðufulli söngvari guðdómlegra leyndardóma
Í
einu rita sinna [1] vék
Evelyn Underhill að hinum miklu djúphyggjumönnum
kirkjunnar sem sálum sem hefðu til að bera
„snilligáfu gagnvart yfirskilvitleikanum “ (genius for the
transcedental) með sama hætti og frændur hans, hin
miklu tónskáld og ljóðskáld væru
gæddir snilligáfu á sviði tónlistarinnar
eða skáldskapargáfunnar. Ef við getum haldið
þessum fram um einhvern úr hópi hinna heilögu,
þá er það Gregoríos frá Nyssa.
Í þessu samhengi getum við með fullum rétti
nefnt hann Beethoven hins andlega lífs. Með sama hætti
og Beethoven auðnaðist bókstaflega að
fullnýta alla möguleika tónstigans, má segja
hið sama um þennan snilling dulúðarinnar úr
hópi Kappadókíufeðranna þriggja. Hið
yfirskilvitlega orðasafn hans varð innblástur fyrir
ótaldar kynslóðir djúphyggjumanna
bæði innan Austurkirkjunnar og Vesturkirkjunnar.
Þrátt fyrir að Díonysíus
Areopagíti yrði betur þekktur í
Vesturkirkjunni, þá má einfaldlega rekja
það til þeirrar staðreyndar, að rit hans voru
eins konar útdráttur úr ritum Gregoríosar.
Í riti sínu Ritskýringum við Ljóðaljóðin lagði Gregoríos traustan grundvöll að brúðarguðfræði kristindómsins, en þetta rita hans naut mikillar útbreiðslu innan fornkirkjunnar. Hér birtist hann okkur sem hinn ástríðufulli ástarsöngvari hinna guðdómlegu leyndardóma og efnistök hans eru slík þar sem skáldskapargáfa hans nýtur sín til fulls, að hann hefur efnið upp í nýjar og áður ókunnar hæðir sem við sjáum ekki endurtaka sig að nýju fyrr en í brúðarguðfræði hl. Bernhards frá Clairvaux og enn síðar hjá Jóhannesi af Krossi í Ljóði andans.
Við heyrum enduróm boðskapar þessa mikla kirkjufræðara fjórðu aldarinnar í öllum helstu lykilhugtökum dulúðarinnar og helgunarguðfræðinnar sem ganga eins og rauður þráður í gegnum verk djúphyggjumannanna allt fram til dagsins í dag, hugtök líkt og „náð ímyndarinnar“ (≤ xariw thw eikonow), skynjun hjartans (ta aisyhthria kardiaw), hlutdeildina (metousia), hina ósýnilegu snertingu (plhttomenon aoratvw), hið lýsandi myrkur (lamprow gnofow), hina algáðu vímu (nefeliow meye), hinn árvökula svefn eða vökusvefninn (egrogorsiw-hupnow), kærleikssárið (trauma) og hið Allra helgasta (aduton) svo að einungis fátt eitt sé nefnt. Sjálf brúðarguðfræðin naut ekki síður vinsælda meðal fyrstu kynslóða mótmælenda á Íslandi og þannig var rit Martins Möller, Mysterium Magnum, eða „Sá mikli leyndardómur um það himneska brullaup og andlega samtengingu vors herra Jesú Krists og hans brúður kristilegrar kirkju“ gefið út á Hólum árið 1615 að tilhlutan Guðbrandar biskups Þorlákssonar.
En Gregoríos frá Nyssa var ekki einungis afbragðs ritsnillingur, heldur jafnframt heimspekingur. Hann greip til nýplatónismans sem heimspekilegrar umgjarðar um kenningar sínar og trúarreynslu, en eins og Jean Danielou kardínáli hefur bent réttilega á í verki sínu Platonisme et theologie mystique (Platónisminn og dulúðarguðfræðin) [2] var þetta einungis tjáningarvegurinn þar sem hann gaf heimspekihugtökum grísku heimspekinganna nýtt merkingargildi sem grundvallaðist á afstöðu hans sem sannkristins manns. Aðrir fylgdu síðar í kjölfar hans líkt og Tómas frá Akvínó [3], Gregoríos Palamas, [4] Blaise Pascal [5], Rudolp Eucken [6] og Edith Stein. [7] Eins og Danielou leggur áherslu á „er hin platónska umgjörð hrein tilviljun. Tjá mætti þessa sömu háleitu hugmyndafræði innan ramma búddískrar hugtakafræði. Þrátt fyrir það væri hér um kristna dulúðarguðfræði að ræða, en ekki dulhyggju búddismans.“ [8] Í reynd getum við dáðst af því hvernig biskupinn frá Nyssa notar þessa platónsku umgjörð til að tjá sína eigin trúarreynslu í menningarheimi sem enn var einungis for-kristinn og fjandsamlegur kristinni hugmyndafræði.
Í huga Gregoríosar felst allt hið andlega líf í leyndardómi skírnarinnar sem fullkomnun í dauða og upprisu Krists til samræmis við orð Páls postula. Kjarni skírnarinnar er endurheimt ímyndar Guðs, endurkoman til Paradísar og leyndardómur hennar felst í vextinum í lífi náðarinnar, að maðurinn ljúki hjarta sínu upp gagnvart náð Guðs:
Gregoríos leggur ríka áherslu á hina INNRI og UMMYNDANDI áhrif skírnarinnar: „Ef líkaminn stígur niður í skírnarlaugina án þess að sálin hreinsist af saurgun ástríðnanna . . . birtist náð Heilags Anda alls ekki í kjölfar þeirrar athafnar sem höfð hefur verið í frammi.“ [10] Og hann bætir við á öðrum stað: „Jafnvel hinir trúuðu finna oft til bits syndarinnar.“ [11] Ef maðurinn bregst ekki við tilboði Guðs og snýr til rétts vegar er skírnin einungis innantóm athöfn: „Sá sem heldur áfram gripdeildum og óréttlæti eftir að hafa meðtekið skírnarnáðina og telur að sér hafi áskotnast eitthvað með þessum eiðrofi sínu, getur þá sá hinn sami staðið eitt augnablik í þeirri trú, að hann hafi verið skírður til þeirrar blessunar sem hann hrifsaði til sín með ránshendi, og sé þar með leystur undan þrældómsoki syndarinnar?“ [12]
Í síðustu tilvitnuninni víkur Gregoríos ekki einungis að ytri verkum, heldur hinni skynrænu og takmarkalausu græðgi skynhrifanna sem sálin verður að hafna í vexti sínum í lífi náðarinnar. Þannig vikur hann að þessum vexti sem aldursþrepum í upphafi Ritskýringanna við Ljóðaljóðin, að þeim þremur miklu vegum sem opinberast í hinum þremur hlutum helgidóms tjaldbúðarinnar, með því að skírskota til Salómonsbókanna þriggja sem slíkra aldursþrepa. Orðskviðirnir samsvara æskuárunum, Prédikunarbókin ungdómsárunum og Ljóðaljóðin manndómsárunum. [13] Fyrsti vegurinn sem skírskotar til skírnarinnar felst í að glæða þrá sálarinnar efir hinum andlegu náðargjöfum. Annar vegurinn felst í fyllingu náðargjafanna og þar með ávaxta fermingarinnar sem andlegrar smurningar. Í opinberun helgidómsins er þetta nótt andans og sami skilningurinn kemur fram hjá Gregoríosi vegna þess að það er hér sem sálin sér fánýti heimsins og „þegar hjartað hefur verið hreinsað undan oki skynrænnar áreitni, þá beina Ljóðaljóðin henni inn í leyndardóma hins Allra helgasta Guðs (mustagvgei entow tvn yeion adutvn) eða staðar sameiningarinnar (anaxrasiw) þar sem sálin sameinast Guði.“ [14]
Þessi leyndardómur nær í hans huga hástigi með göngu sálarinnar inn í huldasta hluta helgidómsins, hið Allra helgasta (to aduton). En hér er ekki um staðfræðilega lýsingu að ræða á innri hluta tjaldbúðarinnar, heldur vikið að sjálfu sálardjúpinu. Allt snýst hér um hinn hinn yfirskilvitlega veruleika helgidóms andans. Hér er vikið að æðsta stigi bænalífsins þar sem Guð hefur gert sér bústað í mannsandanum. Hér erum við komin að kjarna hins yfirskilvitlega lífs og hið Allra helgasta skírskotar til þessa dýpsta verundarkjarna mannsins: Táknar þannig náð sonararfleifðarinnar:
Áherslan sem lögð er hér á hið innra og yfirskilvitleikann tekur af allan vafa við hvað er átt í þessum sambandi og sérhver guðfræðingur nútímans gæti verið fullsæmdur af orðum Gregoríosar: Náði er eðlinu æðri. Yfirleitt er vikið að hinu Allra helgasta sem takmarki Þriðja vegarins sem þess staðar þar sem sálin stendur frammi fyrir Guði í hinu lýsandi myrkri, í Ljósi dýrðarinnar sem er öllum skilningi æðra. Við skulum nú íhuga helgidóm tjaldbúðarinnar í ljósi skilgreininga Gregoríosar á hinum þremur miklu vegum bænalífsins. Þeir eru sýndir á skýringarmyndinni hér að neðan sem: (A) Vegur hreinsunarinnar; (B) Vegur uppljómunarinnar og (C) Vegur sameiningarinnar.
Vegirnir þrír samsvara þremur mikilvægum áföngum í einu rita hans, Lífi Móse, sem er fyrirmynd allrar guðdómlegrar upprisu í huga Gregoríosar: Uppljómun skírnarinnar skírskotar til þyrnirunnans logandi og felur í sér upphaf allra annarra andlegra gæða. Skýið sem hvíldi bæði yfir Sínaifjalli og helgidómi tjaldbúðarinnar felur í sér að við fjarlægjumst í stigvaxandi mæli mennska afstöðu og nálgumst hið guðdómlega. Það höfðar einkum til vitsmunalífsins og nær hástigi sínu með hinu andlega ásæi. Loks er það svo myrkrið sem Móse gekk inn í á opinberunarfjallinu sem er tákn hins yfirskilvitlega lífs.
Það er Fyrsti vegurinn sem markar upphaf sigurgöngu sálarinnar í lífi náðarinnar. Hann er Vegur hreinsunarinnar (Via purgativa). Þrátt fyrir að Gregoríos grípi til sama orðsins og platónisminn, það er að segja orsins kayarwiw (kaþarsis), þá býr honum allt annað í huga. Platónisminn hefur skilgreint þessa hreinsun til fulls: Sálin er guðdómleg í eðli sínu, en megnar einungis að skynja hið raunverulega eðli sitt með því að afklæðast hinu holdlega eðli, að hreinsa sig af þessari saurgun, og þá mun hin guðdómlega fegurð ljóma í henni að nýju. En Gregoríos boðar allt aðra kenningu, þrátt fyrir að um sama hugtakið sé að ræða. Í hans huga er guðsímyndin eitt og hið sama og hið guðdómlega líf náðarinnar sem er náðargjöf. Til þess að sálinni megi auðnast að bera skyn á Guð verður hún að nýju að öðlast hlutdeild í guðsímyndinni. Það er þetta sem hún gerir með því að snúa baki við syndugu líferni sínu og samlíkjast Kristi. Hún getur einungis skynjað hið guðdómlega líf með þessum hætti í sjálfri sér, líf, sem er ekki hennar eigin verund, heldur náðargjöf Guðs. Fyrsti vegurinn er því afneitun allrar illsku. Þetta er atriði sem Gregoríos leggur í sífellu áherslu á: „Fyrsti sálmurinn hvetur okkur til að snúa baki við hinu illa (aposthnai tou kakou) og leggja rækt við hið góða og samlíkjast Guði (≤omoiousyai tv yev)“ [16]
Við sjáum Gregoríos sífellt grípa til orðanna „að snúa baki við hinu illa (apostanh), „að fjarlægjast hið illa“ (allotrivsiw) eða þá „að aðskilnaðinum frá hinu illa (anaxvrhsiw) [17] þegar hann víkur að sjálfu upphafinu. Hér í forgarði helgidómsins er það baráttan við hinar skynrænu ástríður (payh) sem setur mark sitt á allt sem stefnir að hinni skynrænu hreinsun við eirkerið sem tákn iðrunarsakramentisins sem lýkur með hinu skynræna ástríðuleysi (apayeia) eða hreinsun nætur skynhrifanna sem felur í sér samlíkinguna við Guð (≤omoiousyai) og jafnframt hlutdeildina (metousia). Þetta skynræna ástríðuleysi þegar fýsnirnar víkja fyrir hreinni trú lýkur upp hinu Heilaga fyrir sálinni (B).
Annar vegurinn býður okkur einnig upp á athyglisverðar hugmyndir. Gregoríos lítur á hann sem ferð til hins fyrirheitna lands, til hins ósýnilega og andlega heims hinnar ljósu þjóðar eilífrar gleði, sem ferðalag (daidramousa,diaptasa) þegar sálin hverfur frá hinum sýnilega heimi fyrirbrigðanna (fainomenon) til hins yfirskilvitlega. Hann minnist á flug andans (diaptasa) líkt og Teresa frá Avíla mörgum árhundruðum síðar. Uppljómun ljósastikunnar opinberast sem hvíld við eplatréð (to melon) sem er tákn Orðsins. Áhrifum náðar Heilags Anda í nóttinni í hrifum sálarinnar er lýst sem dúfu [18] til að tjá léttleika hennar þegar hún losnar endanlega úr viðjum ástríðnanna í hreinu ástríðuleysi vitsmunalegrar hreinsunar sálarkraftanna í uppstigningu hennar. (to taxow). Gregoríos grípur einnig til dæmisögunnar af Fædrosi og hinu vængjaða vagneyki hans sem flytur sálina til heimkynna sinna sem eru himnunum ofar. Árveknin eða hin andlega einbeiting gegnir veigamiklu hlutverki á öðrum veginum: „Árvökul íhugun (prosexhw) gagnvart hinu hulda hefur sálina upp yfir hið skynræna (fainomena) beint til hinnar ósýnilegu fegurðar og er eins og ský (nefelh) sem felur allt hið sýnilega og temur sálinni að snúa sér til hins hulda (krufion).“ [19]
Tjaldbúðarguðfræðin vegur þungt í kenningum Gregoríosar. Í hans huga var upphaflega einungis um hina himnesku tjaldbúð að ræða en sú jarðneska samofin syndafallinu, en endurreist að nýju með hjálpræðisverki Krists (sjá P 15. 16-18). Í tjaldbúðarásæi hans er það Kristur sem endurreisir hina föllnu tjaldbúð Davíðs í holdtekju sinni og opnar mannkyninu aftur veg til hinnar himnesku tjaldbúðar, til heims hinnar ósýnilegu sköpunar himnavættanna (≤uperkosmioiw dunamesin). Þannig voru þeir samferða Drottni í niðurstigningu hans (epi thn kayadon) og lægstu tignarröðunum falið það hlutverk á hendur „að ljúka upp hliðinu“ fyrir manninum með uppljómun sinni. [20] Við sjáum þegar í hendi okkar í hversu mikilli samhljóðan þetta er við uppljómun fyrstu eðalsteina Borgarinnar himnesku í opinberun tjaldbúðarinnar sem Jakobsstiga elskunnar til himins. Hin himneska tjaldbúð er að dómi Gregoríosar sjálft Kristseðlið sem opinberast í holdtekju sinni í þeirri jarðnesku:
Annar vegurinn felst í uppljómun hina himnesku tignarvætta í hinu Heilaga tjaldbúðar hjartans sem þjónustubundinna anda (sjá Heb 1. 14): „Þeir eru hinir sönnu levítar, skipaðir til að koma þeim til hjálpar sem þarfnast hjálpræðis og til að hefja þá upp í hæðir dygðanna“ [22] Í þessu felst skýið eða hin andlega íhugun þegar sálin öðlast sífellt meiri næmleika eftir því sem hin andlegu skynfæri hennar þroskast í lífi náðarinnar. Sálin er komin til borgar englanna og við sjáum jafnframt hversu Kristlæg guðfræði Gregoríosar er og fjarri hugheimi platónismans. Uppljómunin í hinni andlegu íhugun (yeoria) felst í fyllingu (plhrvma) englakóranna sem standa umhverfis Orðið (Logow) í eilífri lofgjörð sinni við Hásæti náðarinnar. Og Gregoríos varpar einstæðu ljósi á ummæli Drottins þegar hann sagði:
Gregoríos horfir því ekki einungis til raða tignarvættanna, heldur hins heilaga eitt hundraðs: „Talan eitt hundrað táknar fyllingu allrar hinnar vitrænu sköpunar (to ılon tvn nohth) [23]. Þetta endurtekur hann hvað eftir annað: „Hinn týndi sauður, það erum við, mennirnir, sem í syndum okkar villtumst frá hjörð hinnar andlegu sköpunar, sem táknuð er með tölunni eitt hundrað.“ [24] Og enn að nýju: „Eðli okkar átti einnig hlutdeild í fyllingunni (plhrvma). Við vorum í raun og veru hluti hins heilaga eitt hundraðs hinna himnesku sauða“ [25]. Gregoríos skrifar:
Það er þessi fylling sem bíður sálarinnar handan forhengisins inn í hið Allra helgasta og er jafnframt opinberuð sálinni með heildarlengd helgidóms tjaldbúðarinnar sem var 100 álnir! Gregoríos upplifir sama leyndardóminn og Hildegard frá Bingen vék að hér að framan þegar hún lýsir hinu endurleysta mannkyni sem tíunda englakórnum (Hugleiðing 79). Í undurfögrum kafla lýsir hann því hvernig hin ljósa þjóð eilífrar gleði, heilagir englar Guðs, bíða fullir eftirvæntingar við himnahliðið eftir að Hirðirinn mikli snúi til baka með týnda sauð á herðum sér: Hinn vegvillta bróðir þeirra.
Hér að framan hefur þegar verið vikið að hinu Allra helgasta (aduton). Gregoríos lýsir Þriðja veginum sem inngöngu í „helgidóm guðdómlegrar þekkingar (en toiw adutoiw thw yevgnvsiaw). [27] Áherslan sem hann leggur á hið konunglega prestafélag hins Nýja sáttmála kemur berlega í ljós í eftirfarandi tilvitnun úr Þriðju hugvekjunni um Faðirvorið: „Lögmálið sem fól í sér skugga gæðanna var komið, því að það heimilaði feðrunum að ganga inn í hið Allra helgasta (ta aduton) til að bera fram bænir sínar fyrir Guði, og síðan að láta hreinsast með hreinsunum og syndafyrirgefningu. Því næst íklæddi það þá prestsskrúðanum . . . og þannig bauð það þeim að hafa um hönd hin huldu helgisiði (‚erourgiaw). En hinn andlegi lögmálsgjafi, Kristur, Drottinn okkar, svipti lögmálið hinu holdlega inntaki og upplýsti okkur um hina táknrænu merkingu þess (tvn tupvn). En þar að auki svo að enginn yrði skilinn frá líkamanum [samfélaginu] með því að öðlast sérstakan aðgang að Guði, þá veitti hann öllum mönnum þessa upphefð til jafns og gaf þeim náð til að verða prestar.“ [28]
Því næst víkur Gregoríos að þeirri staðreynd að skrúðklæði æðstaprests hins Gamla sáttmála skírskoti til hinnar innri ummyndunar sálarinnar, til fegurðar dygðanna og hreinnar samvisku sem opinberist með brjóstskildinum:
Það er Þriðji vegurinn sem felur í sér ávexti sameiningarinnar, yfirskilvitlega þekkingu sem felst í ásæi nærverunnar, Orðsins, sem æðsta unaðar og ljúfleika sálarinnar eins og sjá má í eftirfarandi tilvitnun úr Hugvekjunni um 4. sæluboðið:
Hér kemur hin yfirskilvitlega snilligáfa Gregoríosar frá Nyssa einna best í ljós með kenningu hans um sífellda seilingu (espektase) sálarinnar fram á við í lífi náðarinnar sem er grundvallaratriði í hugmyndafræði hans. Sálin er samtímis mettuð af Ástmögur sínum og síhungruð eftir meiri fyllingu í honum. Eftir því sem hún samlíkist Kristi meira í Kristsgjörningunni „verður þetta réttlæti sem hin andlegu skynfæri nærast á eins og fæðu, aldrei höndlað, heldur virðist það ávallt vera skrefi á undan þeim sem öðlast hlutdeild í því og sífellt auka vaxtartakmark þeirra sem öðlast hafa hlutdeild í því með einhverju sem kemur á óvart.“ [31]
Í huga Gregoríosar skírskotar hið yfirskilvitlega líf náðarinnar með tvenns konar hætti til hins lifandi Orðs. Annars vegar er það reynsluskynjun hinna andlegu skynfæra af nærveru Orðsins í verundardjúpi sálarinnar og í afturhvarfi til sjálfs sín: Innhrif (instase). Hins vegar er það kærleikshrif þegar Orðið hrífur mannsandann til þess sem hann er í sjálfum sér: Úthrifum (exstase) sálarinnar frá sjálfri sér til hans, samtímis innhverft líf og úthverft í kærleikshrifum sínum: „Er unnt að hugsa sér nokkuð eins háleitt, eins og að vera í þeim sem við elskum, og bera þann sem við elskum í okkur sjálfum?“ [32]
Brúðurin afklæðist skinnkyrtli holdsins (1 M 3. 21) og skrýðist ljósklæðum Drottins, skrúða æðstaprests í hinum Nýja sáttmála, brúðarklæðum sínum:
Í riti sínu Ritskýringum við Ljóðaljóðin lagði Gregoríos traustan grundvöll að brúðarguðfræði kristindómsins, en þetta rita hans naut mikillar útbreiðslu innan fornkirkjunnar. Hér birtist hann okkur sem hinn ástríðufulli ástarsöngvari hinna guðdómlegu leyndardóma og efnistök hans eru slík þar sem skáldskapargáfa hans nýtur sín til fulls, að hann hefur efnið upp í nýjar og áður ókunnar hæðir sem við sjáum ekki endurtaka sig að nýju fyrr en í brúðarguðfræði hl. Bernhards frá Clairvaux og enn síðar hjá Jóhannesi af Krossi í Ljóði andans.
Við heyrum enduróm boðskapar þessa mikla kirkjufræðara fjórðu aldarinnar í öllum helstu lykilhugtökum dulúðarinnar og helgunarguðfræðinnar sem ganga eins og rauður þráður í gegnum verk djúphyggjumannanna allt fram til dagsins í dag, hugtök líkt og „náð ímyndarinnar“ (≤ xariw thw eikonow), skynjun hjartans (ta aisyhthria kardiaw), hlutdeildina (metousia), hina ósýnilegu snertingu (plhttomenon aoratvw), hið lýsandi myrkur (lamprow gnofow), hina algáðu vímu (nefeliow meye), hinn árvökula svefn eða vökusvefninn (egrogorsiw-hupnow), kærleikssárið (trauma) og hið Allra helgasta (aduton) svo að einungis fátt eitt sé nefnt. Sjálf brúðarguðfræðin naut ekki síður vinsælda meðal fyrstu kynslóða mótmælenda á Íslandi og þannig var rit Martins Möller, Mysterium Magnum, eða „Sá mikli leyndardómur um það himneska brullaup og andlega samtengingu vors herra Jesú Krists og hans brúður kristilegrar kirkju“ gefið út á Hólum árið 1615 að tilhlutan Guðbrandar biskups Þorlákssonar.
En Gregoríos frá Nyssa var ekki einungis afbragðs ritsnillingur, heldur jafnframt heimspekingur. Hann greip til nýplatónismans sem heimspekilegrar umgjarðar um kenningar sínar og trúarreynslu, en eins og Jean Danielou kardínáli hefur bent réttilega á í verki sínu Platonisme et theologie mystique (Platónisminn og dulúðarguðfræðin) [2] var þetta einungis tjáningarvegurinn þar sem hann gaf heimspekihugtökum grísku heimspekinganna nýtt merkingargildi sem grundvallaðist á afstöðu hans sem sannkristins manns. Aðrir fylgdu síðar í kjölfar hans líkt og Tómas frá Akvínó [3], Gregoríos Palamas, [4] Blaise Pascal [5], Rudolp Eucken [6] og Edith Stein. [7] Eins og Danielou leggur áherslu á „er hin platónska umgjörð hrein tilviljun. Tjá mætti þessa sömu háleitu hugmyndafræði innan ramma búddískrar hugtakafræði. Þrátt fyrir það væri hér um kristna dulúðarguðfræði að ræða, en ekki dulhyggju búddismans.“ [8] Í reynd getum við dáðst af því hvernig biskupinn frá Nyssa notar þessa platónsku umgjörð til að tjá sína eigin trúarreynslu í menningarheimi sem enn var einungis for-kristinn og fjandsamlegur kristinni hugmyndafræði.
Í huga Gregoríosar felst allt hið andlega líf í leyndardómi skírnarinnar sem fullkomnun í dauða og upprisu Krists til samræmis við orð Páls postula. Kjarni skírnarinnar er endurheimt ímyndar Guðs, endurkoman til Paradísar og leyndardómur hennar felst í vextinum í lífi náðarinnar, að maðurinn ljúki hjarta sínu upp gagnvart náð Guðs:
Ef
leiðin til þess að öðlast það sem
við leitum að, það er að segja endurheimt (apokatostasiw) hinnar
guðdómlegu ímyndar (tou eikvnow tou Yeou) í
sinni upprunalegu mynd (eiw to
arxaion) sem hulin er um stund í saurgun holdsins,
þá verðum við að snúa til baka til hins
fyrsta manns í hans upprunalega lífi. Hvað felur
þetta í sér? Að segja skilið við
skinnkyrtilinn [tákn hinnar holdlegu afstöðu], að
snúa sér til Guðs af fyllstu djörfung (parrhsia), hafna skynrænni
gleði og finna allan sinn unað í Drottni einum og
í því samfélagi sem hann hefur fært
okkur í hendur. Það sem við verðum nú
að gera er að snúa til baka til hinnar upprunalegu
fullsælu (makariothw),
svo að segja að stefna í gagnstæða átt.
[9]
Gregoríos leggur ríka áherslu á hina INNRI og UMMYNDANDI áhrif skírnarinnar: „Ef líkaminn stígur niður í skírnarlaugina án þess að sálin hreinsist af saurgun ástríðnanna . . . birtist náð Heilags Anda alls ekki í kjölfar þeirrar athafnar sem höfð hefur verið í frammi.“ [10] Og hann bætir við á öðrum stað: „Jafnvel hinir trúuðu finna oft til bits syndarinnar.“ [11] Ef maðurinn bregst ekki við tilboði Guðs og snýr til rétts vegar er skírnin einungis innantóm athöfn: „Sá sem heldur áfram gripdeildum og óréttlæti eftir að hafa meðtekið skírnarnáðina og telur að sér hafi áskotnast eitthvað með þessum eiðrofi sínu, getur þá sá hinn sami staðið eitt augnablik í þeirri trú, að hann hafi verið skírður til þeirrar blessunar sem hann hrifsaði til sín með ránshendi, og sé þar með leystur undan þrældómsoki syndarinnar?“ [12]
Í síðustu tilvitnuninni víkur Gregoríos ekki einungis að ytri verkum, heldur hinni skynrænu og takmarkalausu græðgi skynhrifanna sem sálin verður að hafna í vexti sínum í lífi náðarinnar. Þannig vikur hann að þessum vexti sem aldursþrepum í upphafi Ritskýringanna við Ljóðaljóðin, að þeim þremur miklu vegum sem opinberast í hinum þremur hlutum helgidóms tjaldbúðarinnar, með því að skírskota til Salómonsbókanna þriggja sem slíkra aldursþrepa. Orðskviðirnir samsvara æskuárunum, Prédikunarbókin ungdómsárunum og Ljóðaljóðin manndómsárunum. [13] Fyrsti vegurinn sem skírskotar til skírnarinnar felst í að glæða þrá sálarinnar efir hinum andlegu náðargjöfum. Annar vegurinn felst í fyllingu náðargjafanna og þar með ávaxta fermingarinnar sem andlegrar smurningar. Í opinberun helgidómsins er þetta nótt andans og sami skilningurinn kemur fram hjá Gregoríosi vegna þess að það er hér sem sálin sér fánýti heimsins og „þegar hjartað hefur verið hreinsað undan oki skynrænnar áreitni, þá beina Ljóðaljóðin henni inn í leyndardóma hins Allra helgasta Guðs (mustagvgei entow tvn yeion adutvn) eða staðar sameiningarinnar (anaxrasiw) þar sem sálin sameinast Guði.“ [14]
Þessi leyndardómur nær í hans huga hástigi með göngu sálarinnar inn í huldasta hluta helgidómsins, hið Allra helgasta (to aduton). En hér er ekki um staðfræðilega lýsingu að ræða á innri hluta tjaldbúðarinnar, heldur vikið að sjálfu sálardjúpinu. Allt snýst hér um hinn hinn yfirskilvitlega veruleika helgidóms andans. Hér er vikið að æðsta stigi bænalífsins þar sem Guð hefur gert sér bústað í mannsandanum. Hér erum við komin að kjarna hins yfirskilvitlega lífs og hið Allra helgasta skírskotar til þessa dýpsta verundarkjarna mannsins: Táknar þannig náð sonararfleifðarinnar:
Í
hinni heilögu tjaldbúð sem lögmálsgjafinn
lét gera Ísraelsmönnum samkvæmt fyrirmynd
þeirri sem honum var var opinberuð á fjallinu, var
allt það að sjá sem finna má hið innra (to endotaton) og er heilagt og
hreint. En það sem var innst inni var forboðið og
óaðgengilegt og nefnt hið Allra helgasta (aduton). Þessi
háleiti staður leiðir okkur fyrir sjónir, að
hann var aðskilinn frá helgi annarra hluta
búðarinnar, að heilagleikinn sé
frábrugðinn hinu veraldlega sökum þess að
þessi helgi staður var ginnheilagur og miklu hreinni en
hið heilaga svæði fyrir framan hann. Ég tel
með sama hætti sé okkur hér leitt fyrir
sjónir hið sama með helgidóminum og hinu Allra
helgasta. Ef við viljum í raun og veru sjá Guð,
þá verðum við að keppa eftir þessum
gæðum og verða að sonum Guðs, sem er sú
æðsta upphefð sem hugsast getur: Ávöxtur
slíks er bæninni æðri, náðargjafirnar
framar öllum vonum og náðin æðri eðlinu (≤uper fusinh xariw). [15]
Áherslan sem lögð er hér á hið innra og yfirskilvitleikann tekur af allan vafa við hvað er átt í þessum sambandi og sérhver guðfræðingur nútímans gæti verið fullsæmdur af orðum Gregoríosar: Náði er eðlinu æðri. Yfirleitt er vikið að hinu Allra helgasta sem takmarki Þriðja vegarins sem þess staðar þar sem sálin stendur frammi fyrir Guði í hinu lýsandi myrkri, í Ljósi dýrðarinnar sem er öllum skilningi æðra. Við skulum nú íhuga helgidóm tjaldbúðarinnar í ljósi skilgreininga Gregoríosar á hinum þremur miklu vegum bænalífsins. Þeir eru sýndir á skýringarmyndinni hér að neðan sem: (A) Vegur hreinsunarinnar; (B) Vegur uppljómunarinnar og (C) Vegur sameiningarinnar.
Vegirnir þrír samsvara þremur mikilvægum áföngum í einu rita hans, Lífi Móse, sem er fyrirmynd allrar guðdómlegrar upprisu í huga Gregoríosar: Uppljómun skírnarinnar skírskotar til þyrnirunnans logandi og felur í sér upphaf allra annarra andlegra gæða. Skýið sem hvíldi bæði yfir Sínaifjalli og helgidómi tjaldbúðarinnar felur í sér að við fjarlægjumst í stigvaxandi mæli mennska afstöðu og nálgumst hið guðdómlega. Það höfðar einkum til vitsmunalífsins og nær hástigi sínu með hinu andlega ásæi. Loks er það svo myrkrið sem Móse gekk inn í á opinberunarfjallinu sem er tákn hins yfirskilvitlega lífs.
Fyrsti
vegurinn: Vegur hreinsunarinnar
Það er Fyrsti vegurinn sem markar upphaf sigurgöngu sálarinnar í lífi náðarinnar. Hann er Vegur hreinsunarinnar (Via purgativa). Þrátt fyrir að Gregoríos grípi til sama orðsins og platónisminn, það er að segja orsins kayarwiw (kaþarsis), þá býr honum allt annað í huga. Platónisminn hefur skilgreint þessa hreinsun til fulls: Sálin er guðdómleg í eðli sínu, en megnar einungis að skynja hið raunverulega eðli sitt með því að afklæðast hinu holdlega eðli, að hreinsa sig af þessari saurgun, og þá mun hin guðdómlega fegurð ljóma í henni að nýju. En Gregoríos boðar allt aðra kenningu, þrátt fyrir að um sama hugtakið sé að ræða. Í hans huga er guðsímyndin eitt og hið sama og hið guðdómlega líf náðarinnar sem er náðargjöf. Til þess að sálinni megi auðnast að bera skyn á Guð verður hún að nýju að öðlast hlutdeild í guðsímyndinni. Það er þetta sem hún gerir með því að snúa baki við syndugu líferni sínu og samlíkjast Kristi. Hún getur einungis skynjað hið guðdómlega líf með þessum hætti í sjálfri sér, líf, sem er ekki hennar eigin verund, heldur náðargjöf Guðs. Fyrsti vegurinn er því afneitun allrar illsku. Þetta er atriði sem Gregoríos leggur í sífellu áherslu á: „Fyrsti sálmurinn hvetur okkur til að snúa baki við hinu illa (aposthnai tou kakou) og leggja rækt við hið góða og samlíkjast Guði (≤omoiousyai tv yev)“ [16]
Við sjáum Gregoríos sífellt grípa til orðanna „að snúa baki við hinu illa (apostanh), „að fjarlægjast hið illa“ (allotrivsiw) eða þá „að aðskilnaðinum frá hinu illa (anaxvrhsiw) [17] þegar hann víkur að sjálfu upphafinu. Hér í forgarði helgidómsins er það baráttan við hinar skynrænu ástríður (payh) sem setur mark sitt á allt sem stefnir að hinni skynrænu hreinsun við eirkerið sem tákn iðrunarsakramentisins sem lýkur með hinu skynræna ástríðuleysi (apayeia) eða hreinsun nætur skynhrifanna sem felur í sér samlíkinguna við Guð (≤omoiousyai) og jafnframt hlutdeildina (metousia). Þetta skynræna ástríðuleysi þegar fýsnirnar víkja fyrir hreinni trú lýkur upp hinu Heilaga fyrir sálinni (B).
Annar
vegurinn: Vegur uppljómunarinnar
Annar vegurinn býður okkur einnig upp á athyglisverðar hugmyndir. Gregoríos lítur á hann sem ferð til hins fyrirheitna lands, til hins ósýnilega og andlega heims hinnar ljósu þjóðar eilífrar gleði, sem ferðalag (daidramousa,diaptasa) þegar sálin hverfur frá hinum sýnilega heimi fyrirbrigðanna (fainomenon) til hins yfirskilvitlega. Hann minnist á flug andans (diaptasa) líkt og Teresa frá Avíla mörgum árhundruðum síðar. Uppljómun ljósastikunnar opinberast sem hvíld við eplatréð (to melon) sem er tákn Orðsins. Áhrifum náðar Heilags Anda í nóttinni í hrifum sálarinnar er lýst sem dúfu [18] til að tjá léttleika hennar þegar hún losnar endanlega úr viðjum ástríðnanna í hreinu ástríðuleysi vitsmunalegrar hreinsunar sálarkraftanna í uppstigningu hennar. (to taxow). Gregoríos grípur einnig til dæmisögunnar af Fædrosi og hinu vængjaða vagneyki hans sem flytur sálina til heimkynna sinna sem eru himnunum ofar. Árveknin eða hin andlega einbeiting gegnir veigamiklu hlutverki á öðrum veginum: „Árvökul íhugun (prosexhw) gagnvart hinu hulda hefur sálina upp yfir hið skynræna (fainomena) beint til hinnar ósýnilegu fegurðar og er eins og ský (nefelh) sem felur allt hið sýnilega og temur sálinni að snúa sér til hins hulda (krufion).“ [19]
Tjaldbúðarguðfræðin vegur þungt í kenningum Gregoríosar. Í hans huga var upphaflega einungis um hina himnesku tjaldbúð að ræða en sú jarðneska samofin syndafallinu, en endurreist að nýju með hjálpræðisverki Krists (sjá P 15. 16-18). Í tjaldbúðarásæi hans er það Kristur sem endurreisir hina föllnu tjaldbúð Davíðs í holdtekju sinni og opnar mannkyninu aftur veg til hinnar himnesku tjaldbúðar, til heims hinnar ósýnilegu sköpunar himnavættanna (≤uperkosmioiw dunamesin). Þannig voru þeir samferða Drottni í niðurstigningu hans (epi thn kayadon) og lægstu tignarröðunum falið það hlutverk á hendur „að ljúka upp hliðinu“ fyrir manninum með uppljómun sinni. [20] Við sjáum þegar í hendi okkar í hversu mikilli samhljóðan þetta er við uppljómun fyrstu eðalsteina Borgarinnar himnesku í opinberun tjaldbúðarinnar sem Jakobsstiga elskunnar til himins. Hin himneska tjaldbúð er að dómi Gregoríosar sjálft Kristseðlið sem opinberast í holdtekju sinni í þeirri jarðnesku:
Sá
sem umvefur alheiminn og felur allt í sjálfum sér,
er með réttu nefndur tjaldbúð . . . Og
sjálfur Páll hefur vafalaust séð þessa
tjaldbúð, þegar hann gekk inn í hinn hulda
helgidóm himnanna þar sem Heilagur Andi opinberaði
honum leyndardóma Paradísar. Sjálfur segir hann um
hinn Eingetna (tjaldbúðina eins og við vitum nú
þegar), að allt hafi verið skapað í honum
í himninum og á jörðinni, hið
sýnilega og hið ósýnilega, hásæti
og herradómar, tignir og völd (Kól 1. 15).
Þannig eru hinir skínandi silfurstólpar,
gullburðarstangirnar, hringarnir og kerúbarnir sem hylja
örkina með vængjum sínum, og allt annað sem
við sjáum í lýsingunni á
tjaldbúðinni, tákn um tignir annars heims sem dvelja
í tjaldbúðinni og halda alheiminum uppi
samkvæmt guðdómlegri ráðsályktun.“ [21]
Annar vegurinn felst í uppljómun hina himnesku tignarvætta í hinu Heilaga tjaldbúðar hjartans sem þjónustubundinna anda (sjá Heb 1. 14): „Þeir eru hinir sönnu levítar, skipaðir til að koma þeim til hjálpar sem þarfnast hjálpræðis og til að hefja þá upp í hæðir dygðanna“ [22] Í þessu felst skýið eða hin andlega íhugun þegar sálin öðlast sífellt meiri næmleika eftir því sem hin andlegu skynfæri hennar þroskast í lífi náðarinnar. Sálin er komin til borgar englanna og við sjáum jafnframt hversu Kristlæg guðfræði Gregoríosar er og fjarri hugheimi platónismans. Uppljómunin í hinni andlegu íhugun (yeoria) felst í fyllingu (plhrvma) englakóranna sem standa umhverfis Orðið (Logow) í eilífri lofgjörð sinni við Hásæti náðarinnar. Og Gregoríos varpar einstæðu ljósi á ummæli Drottins þegar hann sagði:
Hvað
virðist yður? Ef einhver á hundrað sauði og einn
þeirra villist frá, skilur hann ekki þá
níutíu og níu eftir í fjallinu
[Síon] og fer að leita þess, sem villt er? Og
auðnist honum að finna hann, þá segi ég
yður með sanni, að hann fagnar meira yfir honum en
þeim níutíu og níu sem villtust ekki (Mt 18.
12, 13).
Gregoríos horfir því ekki einungis til raða tignarvættanna, heldur hins heilaga eitt hundraðs: „Talan eitt hundrað táknar fyllingu allrar hinnar vitrænu sköpunar (to ılon tvn nohth) [23]. Þetta endurtekur hann hvað eftir annað: „Hinn týndi sauður, það erum við, mennirnir, sem í syndum okkar villtumst frá hjörð hinnar andlegu sköpunar, sem táknuð er með tölunni eitt hundrað.“ [24] Og enn að nýju: „Eðli okkar átti einnig hlutdeild í fyllingunni (plhrvma). Við vorum í raun og veru hluti hins heilaga eitt hundraðs hinna himnesku sauða“ [25]. Gregoríos skrifar:
Þess
vegna er börnum Guðs opinberað að hin vitræna
sköpun [englarnir] bíða og það einmitt eftir
okkur og hvers vegna sauðnum var bjargað og aftur
færður eitthundraðinu (eskatontaw) þarna efra.
Það erum við sem erum þessi sauður, við,
mannkynið, og þess vegna gleðjast englarnir yfir
endurkomu okkar. Þökk sé Guði. [26]
Það er þessi fylling sem bíður sálarinnar handan forhengisins inn í hið Allra helgasta og er jafnframt opinberuð sálinni með heildarlengd helgidóms tjaldbúðarinnar sem var 100 álnir! Gregoríos upplifir sama leyndardóminn og Hildegard frá Bingen vék að hér að framan þegar hún lýsir hinu endurleysta mannkyni sem tíunda englakórnum (Hugleiðing 79). Í undurfögrum kafla lýsir hann því hvernig hin ljósa þjóð eilífrar gleði, heilagir englar Guðs, bíða fullir eftirvæntingar við himnahliðið eftir að Hirðirinn mikli snúi til baka með týnda sauð á herðum sér: Hinn vegvillta bróðir þeirra.
Þriðji vegurinn: Vegur
sameiningarinnar
Hér að framan hefur þegar verið vikið að hinu Allra helgasta (aduton). Gregoríos lýsir Þriðja veginum sem inngöngu í „helgidóm guðdómlegrar þekkingar (en toiw adutoiw thw yevgnvsiaw). [27] Áherslan sem hann leggur á hið konunglega prestafélag hins Nýja sáttmála kemur berlega í ljós í eftirfarandi tilvitnun úr Þriðju hugvekjunni um Faðirvorið: „Lögmálið sem fól í sér skugga gæðanna var komið, því að það heimilaði feðrunum að ganga inn í hið Allra helgasta (ta aduton) til að bera fram bænir sínar fyrir Guði, og síðan að láta hreinsast með hreinsunum og syndafyrirgefningu. Því næst íklæddi það þá prestsskrúðanum . . . og þannig bauð það þeim að hafa um hönd hin huldu helgisiði (‚erourgiaw). En hinn andlegi lögmálsgjafi, Kristur, Drottinn okkar, svipti lögmálið hinu holdlega inntaki og upplýsti okkur um hina táknrænu merkingu þess (tvn tupvn). En þar að auki svo að enginn yrði skilinn frá líkamanum [samfélaginu] með því að öðlast sérstakan aðgang að Guði, þá veitti hann öllum mönnum þessa upphefð til jafns og gaf þeim náð til að verða prestar.“ [28]
Því næst víkur Gregoríos að þeirri staðreynd að skrúðklæði æðstaprests hins Gamla sáttmála skírskoti til hinnar innri ummyndunar sálarinnar, til fegurðar dygðanna og hreinnar samvisku sem opinberist með brjóstskildinum:
Og
þannig gengur hann inn í hið Allra helgasta (ta aduton), inn í hinn
leynda hluta (enoaton)
helgidómsins. Þessi helgidómur er hvorki
upphugsaður né gjörður af manna höndum, heldur
er þetta hið heilaga herbergi hjartna okkar (to krupton tameion), ef
það er í raun og veru hreinsað af öllu illu
og varið fyrir óhreinum hugrenningum. Sá sem
lætur Drottinn leiða sig þannig áfram er hann
ber fram fórn sína, hefur deytt hinar holdlegu hugsanir
með sverði andans, sem er Guðsorðið og er með
þessum hætti velþóknanlegur Guði er hann
býður sjálfan sig fram sem fórn í hinu
Allra helgasta (en toiw adutoiw)
. . . Hann gengur inn í hina himnesku tjaldbúð (tvn ≤uperouranivn) sem er
sannarlega óaðgengilegt og forboðið öllum
óhreinum hugsunum . . . Hið eina sem hann verður að
hyggja að af gaumgæfni, er að verða við
þeim kröfum sem gerðar eru til þeirra sem standa
í helgidóminum.“ [29]
Það er Þriðji vegurinn sem felur í sér ávexti sameiningarinnar, yfirskilvitlega þekkingu sem felst í ásæi nærverunnar, Orðsins, sem æðsta unaðar og ljúfleika sálarinnar eins og sjá má í eftirfarandi tilvitnun úr Hugvekjunni um 4. sæluboðið:
Það
er Orðið sjálft sem uppfyllir langanir okkar með
réttlæti sínu og sannleika. Hann sem er orðinn
vísdómur frá Guði, helgun og endurlausn,
brauðið sem kom af himni ofan og hið lifandi vatn.
Það er hann sem Davíð sagðist þyrsta
eftir: „Sál mína þyrstir eftir Guði, hinum
lifandi Guði“ (Sl 42. 3). Það er hann, hin sanna dygð
og gæska án allrar illsku, sjálft Orðið,
sem þeir þrá sem þyrstir eftir
réttlætinu og þess vegna eru þeir sagðir
sælir. Sá sem hefur í raun og veru „smakkað
á Guði“ eins og segir í sálminum,
það er að segja sá sem tekið hefur á
móti Guði í sjálfum sér, mettast af
þeim sem hann þráir svo mjög að smakka
á og þyrstir eftir, samkvæmt fyrirheiti þess
sem sagði: „Til hans munum við koma og gjöra okkur
bústað hjá honum“ (Jh 14. 23). Og hann hefur
hlýtt á raust Heilags Anda og er orðinn að
bústað hans. Þannig virðist mér að
Páll, postulinn mikli, sem smakkað hafði á hinum
duldu ávöxtum Paradísar, hafi verið
heillaður af því sem hann hafði smakkað
á og þyrsti sífellt að nýju eftir hinu
saman. Hann játaði sjálfur að hann hafði
látið heillast vegna þess að hann sagði: Kristur lifir í mér
og hafi í sífellu keppt eftir því sem var
framundan vegna þess að hann sagði: það er ekki svo að ég
hafi höndlað það sem ég þrái
né sé fullkominn. [30]
Hér kemur hin yfirskilvitlega snilligáfa Gregoríosar frá Nyssa einna best í ljós með kenningu hans um sífellda seilingu (espektase) sálarinnar fram á við í lífi náðarinnar sem er grundvallaratriði í hugmyndafræði hans. Sálin er samtímis mettuð af Ástmögur sínum og síhungruð eftir meiri fyllingu í honum. Eftir því sem hún samlíkist Kristi meira í Kristsgjörningunni „verður þetta réttlæti sem hin andlegu skynfæri nærast á eins og fæðu, aldrei höndlað, heldur virðist það ávallt vera skrefi á undan þeim sem öðlast hlutdeild í því og sífellt auka vaxtartakmark þeirra sem öðlast hafa hlutdeild í því með einhverju sem kemur á óvart.“ [31]
Í huga Gregoríosar skírskotar hið yfirskilvitlega líf náðarinnar með tvenns konar hætti til hins lifandi Orðs. Annars vegar er það reynsluskynjun hinna andlegu skynfæra af nærveru Orðsins í verundardjúpi sálarinnar og í afturhvarfi til sjálfs sín: Innhrif (instase). Hins vegar er það kærleikshrif þegar Orðið hrífur mannsandann til þess sem hann er í sjálfum sér: Úthrifum (exstase) sálarinnar frá sjálfri sér til hans, samtímis innhverft líf og úthverft í kærleikshrifum sínum: „Er unnt að hugsa sér nokkuð eins háleitt, eins og að vera í þeim sem við elskum, og bera þann sem við elskum í okkur sjálfum?“ [32]
Brúðurin afklæðist skinnkyrtli holdsins (1 M 3. 21) og skrýðist ljósklæðum Drottins, skrúða æðstaprests í hinum Nýja sáttmála, brúðarklæðum sínum:
Og
þegar Hann birtist íklæðist sálin honum
eins og kyrtli, eins og postulinn boðar okkur, þegar hann
biður okkur um að afklæðast holdlegum
klæðum gamla mannsins og íklæðast kyrtli
þeim sem skapaður er eftir Guði í réttlæti og
heilagleika sannleikans (Ef 4. 24). Og þessi kyrtill segir
hann okkur, er Jesús. Nú greinir brúðurin
okkur frá því, að hún muni aldrei framar
íklæðast þeim kyrtli sem hún hefur lagt
til hliðar og að hún sé fyllilega sátt
við þann kyrtil sem hún íklæddist
í himneskri endurfæðingu sinni til samræmis
við þau fyrirheit sem lærisveinunum voru gefin. Og
orð Drottins sjálfs staðfesta þetta þegar
hann bauð, að þeir sem í eitt skipti fyrir
öll íklæddust hinum himneska kyrtli eigi ekki að
íklæðast að nýju kyrtli syndarinnar,
eða að eiga tvo kyrtla (Mk 6. 9; Mt 10. 10 og Lk 9. 3), til
að forðast að bera tvo kyrtla á herðum. Hvað
er sameiginlegt með hinum svarta kyrtli og hinum óefnislegu
ljósklæðum? Hin guðdómlegi lög meina
okkur ekki einungis að eiga tvo kyrtla, heldur einnig að sauma
bót á gamalt fat (Mk 2. 21). Þetta er gert til
að forða manninum frá þeirri smán að
verða en verri með því að sauma bótina
á fatið, því að hún muni ef til vill
verða endingarlítil, og því gæti reynst
torvelt að gera við gatið á gömlu
klæðunum: Því
að þá rífur nýja bótin af hinu
gamla og verður af verri rifa (Mk 2. 21). Þannig getur
það sem er ósæmilegt blasað við
sjónum. Þess vegna segir brúðurin: Ég er komin úr kyrtlinum,
hvernig ætti ég að óhreinka hann og
íklæðast honum að nýju? (Lj 5. 3)
Sá maður sem sér sjálfan sig í
ljósklæðum Drottins, þeim sem hann
íklæddist í hreinleika óforgengileikans
(líkan þeim sem Drottinn opinberaði í ummyndun
sinni á fjallinu), mun vissulega ekki íklæðast
þeim tötrum sem drykkjusvolar og hórkarlar bera
samkvæmt orðum spekinnar. [33]
Sjá
Vefrit Karmels:
Platónisminn og dulúðarguðfræðin: Um helgunarguðfræði Gregoríosar frá Nyssa Hin eilífa seiling frá dýrð til dýrðar: Úrval úr ritum Gregoríosar frá Nyssa |
[1]. Mysticism, bls. 65.
[2]. Ritið er fyrirliggjandi í íslenskri þýðingu á Vefrit Karmels. >
[3]. Summa theologiae. Það er undarlegt að sjá viðbrögð Austurkirkjunnar gagnvart heimspeki Tómasar frá Akvínó sem er fyrst og fremst að tjá reynslu sína í dulúðinni sem einhver mesti djúphyggjumanna kirkjunnar. Fáir hafa verið jafn gróflega misskildir og rangtúlkaðir undir ofurþrýstingi öfgafullrar skynsemisdýrkunar rökhyggjunnar, afstaða sem í sjálfu sér er eitt afbrigði afvegaleiddrar trúarafstöðu.
[4]. Triades. Í verki sínu The Ground of Union hefur A. N. Williams varpað ljósi á skyldleika dulúðarguðfræði Tómasar frá Akvínó og Gregoríosar Palamas, þessa mikla djúphyggjumanns Austurkirkjunnar, þrátt fyrir að nálgunaraðferð þeirra sé frábrugðin.
[5]. Pensée. Ein perla heimsbókmentanna er skilgreining Pascals á hinum fjórum manngerðum í Pensée. Hér að framan [Hugleiðing 56) sjáum við hversu djúpt trúarleg reynsla hans risti.
[6]. Vitalism. Þýski heimspekingurinn Rudolph Eucken (1846-1926) er lýsandi dæmi um hversu langt mannsandinn getur náð án áþreifanlegrar trúarreynslu í rökfræðilegum skilgreiningum sínum. Hann nemur staðar við hið verðandi, en lætur sjálfa verundina liggja hjá garði.
[7]. Edith Stein greip til fyrirbrigðaheimspekinnar (phenomonolgy). Yfirlit yfir verk hennar má sjá á Vefrit Karmels, Karmel Teresu: Saga – hinir heilögu – andi. >
[8]. Platonisme et theologie mystique, p. 9.
[9]. Patrologia Greaca, XLIV. 374 C-D.
[10]. Sama rit XL. 4.
[11]. Sama rit (Trúfræðin) XL. 5.
[12]. Sama rit XLIV. 364 D.
[13]. Sama rit XLIV. 768 A. Þetta er til samræmis við skiptingu Orígens.
[14]. Sama rit XLIV. 772 A.
[15]. Sama rit XLIV. 1277 C.
[16]. Sama rit XLIV. 516 B.
[17]. Sama rit XLIV. 844 A-C.
[18]. Sama rit XLVI. 365 C.
[19]. Sama verk XLIV 1000 D.
[20]. Sama verk XLIV. 693 A.
[21[. Sama verk XLIV. 384 A.
[22]. Sama verk XLIV. 384 B.
[23[. Sama verk XLIV. 395 D.
[24]. Sama verk XLV. 1154 A.
[25]. Sama verk XLIV, 641 B.
[26]. Sama verk XLV. 636 B.
[27]. Sama verk XLIV. 1000 C.
[28]. Sama verk XLIV. 1139 D.
[29]. Sama verk XLIV. 1149 D.
[30]. Sama verk XLIV. 1248 B.
[31]. Sama verk XLIV 1248 B.
[32]. Sama verk XLIV. 892 A.
[33]. Sama verk XLIV. 987D - 1000C.
[2]. Ritið er fyrirliggjandi í íslenskri þýðingu á Vefrit Karmels. >
[3]. Summa theologiae. Það er undarlegt að sjá viðbrögð Austurkirkjunnar gagnvart heimspeki Tómasar frá Akvínó sem er fyrst og fremst að tjá reynslu sína í dulúðinni sem einhver mesti djúphyggjumanna kirkjunnar. Fáir hafa verið jafn gróflega misskildir og rangtúlkaðir undir ofurþrýstingi öfgafullrar skynsemisdýrkunar rökhyggjunnar, afstaða sem í sjálfu sér er eitt afbrigði afvegaleiddrar trúarafstöðu.
[4]. Triades. Í verki sínu The Ground of Union hefur A. N. Williams varpað ljósi á skyldleika dulúðarguðfræði Tómasar frá Akvínó og Gregoríosar Palamas, þessa mikla djúphyggjumanns Austurkirkjunnar, þrátt fyrir að nálgunaraðferð þeirra sé frábrugðin.
[5]. Pensée. Ein perla heimsbókmentanna er skilgreining Pascals á hinum fjórum manngerðum í Pensée. Hér að framan [Hugleiðing 56) sjáum við hversu djúpt trúarleg reynsla hans risti.
[6]. Vitalism. Þýski heimspekingurinn Rudolph Eucken (1846-1926) er lýsandi dæmi um hversu langt mannsandinn getur náð án áþreifanlegrar trúarreynslu í rökfræðilegum skilgreiningum sínum. Hann nemur staðar við hið verðandi, en lætur sjálfa verundina liggja hjá garði.
[7]. Edith Stein greip til fyrirbrigðaheimspekinnar (phenomonolgy). Yfirlit yfir verk hennar má sjá á Vefrit Karmels, Karmel Teresu: Saga – hinir heilögu – andi. >
[8]. Platonisme et theologie mystique, p. 9.
[9]. Patrologia Greaca, XLIV. 374 C-D.
[10]. Sama rit XL. 4.
[11]. Sama rit (Trúfræðin) XL. 5.
[12]. Sama rit XLIV. 364 D.
[13]. Sama rit XLIV. 768 A. Þetta er til samræmis við skiptingu Orígens.
[14]. Sama rit XLIV. 772 A.
[15]. Sama rit XLIV. 1277 C.
[16]. Sama rit XLIV. 516 B.
[17]. Sama rit XLIV. 844 A-C.
[18]. Sama rit XLVI. 365 C.
[19]. Sama verk XLIV 1000 D.
[20]. Sama verk XLIV. 693 A.
[21[. Sama verk XLIV. 384 A.
[22]. Sama verk XLIV. 384 B.
[23[. Sama verk XLIV. 395 D.
[24]. Sama verk XLV. 1154 A.
[25]. Sama verk XLIV, 641 B.
[26]. Sama verk XLV. 636 B.
[27]. Sama verk XLIV. 1000 C.
[28]. Sama verk XLIV. 1139 D.
[29]. Sama verk XLIV. 1149 D.
[30]. Sama verk XLIV. 1248 B.
[31]. Sama verk XLIV 1248 B.
[32]. Sama verk XLIV. 892 A.
[33]. Sama verk XLIV. 987D - 1000C.