Hið íslenska fjórverutákn hinna fjögurra andlegu fastna eins og vikið er að
imbrudögunum fjórum í Hómilíubók (sjá Hugleiðingu 70).
Hátíð Jóhannesar postula
Þriðja dag jóla
Alls
vér höldum í dag, góðir bræður,
hátíð Jóhannis postula og
guðspjallaskálds. þá skulum vér
mæla nakkvað of dýrð allra saman
guðspjallamanna Drottins.
Þess er fyrst leitanda, fyr hví Drottinn vildi hafa fjóra kennendur boðorða sinna heldur er færri eða fleiri.
Maklega valdi Drottinn sér fjóra guðspjallamenn, því að kenningar hans áttu að fara of fjórar áttir heimsins.
Þessir fjórir guðspjallamenn merkja fjórar ár þær, er falla úr Paradiso hingað í heim (1 M 2. 10), því að himneskar kenningar þeirra fljóta of alla veröldu sem rennandi ár og döggva til andlegs gróðrar hjörtu trúaðra og slökkva andaþorsta og hreinsa oss af syndsauri.
Þessa fjögurra glíking lést sjá inn sami Jóhannes, er vér höldum hátíð í dag, þá er hann sá himnasýn og mælti: „Sá eg hjá dómstól Guðs fjögur kykvendi augnafull utan og innan umhverfis (Opb 4. 6-9).
Guðspjallamenn kallast af því augnfullir umhverfis, að þeir skyggndu of allra þurft í kenningum sínum og sáu glöggt, hvað til hverskis átti að koma. Innan og utan kallast þeir augnfullir, því að þeir vóru skyggnir innan að varðveita hug sinn og orð og verk, og skyggnir utan að duga nauðsynjum náunga.
Enn skýrði Jóhannes gjör líkneski þess kykvenda og mælti: „Eitt af þessum kykvendum var glíkt inu óarga dýri [1], annað var glíkt uxa, ið þriðja hafði álit manns, en ið fjórða var glíkt erni fljúganda.“
Ef vér lítum á upphöf allra fjögurra guðspjalla, þá megum vér skilja, hvern guðspjallamanna hvert merkir þetta kykvendi eða fyr hví þeir eru í þessum líkjum sýndir, því að eins og Esekíel spámaður er miklu var fyrir burð Krists, sá þessi in sömu kykvendi á himni sem Jóhannes sá í himnasýn sinni (Esk 1. 5-21; 10, 14).
Matteus hóf guðspjall sitt af langfeðratölu og taldi kyn langfeðra allt frá Abraham til Krists, en síðan sagði hann frá jarteinum burðar Krists. Af því er hann maklega sýndur svo sem <maður er hann> hóf guðspjall sitt af mönnum og taldi þær jarteinir Krists gjörsamlegast, er manndóm hans merkja.
Markús hóf guðspjall sitt af Guði heldur en af mönnum og mælti svo: „Þetta er upphaf guðspjalls Drottins vors Jesú Krists, Sonar Guðs.“ Af því er Markús . . . [2] sýndur í líkneski ins óarga dýrs, er sterkast er allra dýra, að hann sýndi fyrr á guðspjalli sínu sterkleik máttar Guðs, en læging manndóms. Í því merkir ið óarga dýr Guðdóm, að svo sem öll dýr eru hrædd við ið óarga dýr svo hræðist öll skepna Guð.
Lúkas hóf guðspjall sitt af kennimönnum og sagði fyrst frá Sakaría kennimanni og frá Jóhanni bapista [3], syni hans. En hann reit á guðspjalli sínu þau verk Drottins flest, er hann gjörði í musteri eða nær musteri. Af því er Lúkas merktur í uxa líki, að kennimnenn færðu forðum öxn til musteris og sæfðu [4] þar í fórn Guðs. En þær fórnir, er sæfðar voru Guði forðum, merktu písl Drottins, er sæfður var á krossi lifandi fórn til lausnar vorrar. En svo sem Lúkas er af því merktur uxi, að hann segir gjörst frá písl Krists, svo er og Markús af því merktur sem hið óarga dýr, að hann sagði gjörst frá upprisu Drottins. Því að ið óarga dýr er dautt borið, en á inum þriðja degi lifnar það og vaknar af röddu og áblæstri föður síns. En það merkir upprisu Drottins, er upp reis á þriðja degi í krafti Föður.
Það er arnar eðli, að hann flýgur hærra en aðrir fuglar, og drepur honum aldrei ský fyrir augu, þótt hann sjái allan dag í gegn sólu. Jóhannes er af því merktur sem örn, að honum drap aldrigi villuský í hugskotsaugu, þótt hann sæi á guðdómssól Drottins. Aðrir guðspjallamenn gengu á jörðu með Drottni, því að þer mæltu fátt of Guðdóm hans, en sögðu fleira frá táknum manndóms hans. En Jóhannes fló upp til himins með Drottni, því að hann ræddi fátt of manndóm Krists, en hann skýrði glöggt tákn Guðdóm hans.
En þessi fjögur kykvendi, er vér segjum merkja fjóra guðspjallamenn, þau mega og merkja Drottin, þann er borinn var í heim og píndur fyrir syndir órar, því að sá, er berast lét hingað í heim frá meyju sem maður, hann lét sér sóms að vera sæfður í písl sinni sem uxi. En í upprisu sinni glíktist hann inu óarga dýri, en hann hófst upp yfir ský sem örn í uppstigningu.
En hvað stoðar oss að skýra þessi tákn í orðum, nema vér varðveitum glíking þeirra í verkum. Því að vér megum hafa í atferði vorri glíking þessa fjögurra guðspjalla.
Þá höldum vér manns ásjónu í atferð vorri, er vér veitum skynsamlega ást og mennsku náungum órum og dugum í þurft þeirra, svo sem Drottinn sýndi ást og lítillæti, þá er hann tók manndóm á sig. Svo sýnum vér og skynsamlega mennsku í oss, ef vér höldum ást og lítillæti í öllum hlutum og minnumst oft, að vér erum úr moldu skapaðir og skulum í mold fara.
Þá glíkjumst vér inu óarga dýri, ef vér rísum upp af undar dauða, það er frá syndum, svo sem ið óarga dýr lifnar á þriðja degi.
Í þremur hlutum algjörvist hver synd. Það er í hugrenningu og í fýsi og í atláti. En þá lifnum vér upp á þriðja degi af röddu og áblæstri Föður, ef vér höldum oss með miskunn Heilags Anda frá atláti synda þeirra, er hugur og fýsi oss gjöra.
Uxa líkneski sýnum vér á atferð vorri, ef vér berum ok Drottins og drögum orðplóg Guðs, það er helgar kenningar, yfir hugskotsjörð náunga vorra. Svo sem forðum sæfður uxi merkti Krist píndan svo merkir nú sjá uxi líkamsmeinlæti ór, þau er vér mæðum oss fyr syndir órar.
En þá glíkjmst vér fljúgandi erni, ef vér hefjum hug vorn yfir ský til himins dýrðar og umbunar fyr allt það, er vér gjörum gott á jörðu. Þá glíkjumst vér fljúgandi erni, ef vér lítum vandlega á hjartleika Guðs og hyggjum oft að helgum ritningum, þeim er sýna Guðdóm Krists.
Varðveitum vér og þá, góðir bræður og systur, kenningar guðspjalllegra boðorða, að vér megim komast til þeirra fagnaða, er oss er heitið í guðspjöllum. Veitum vér miskunn og mennsku náungum órum, að vér megim njóta þeirrar miskunnar, er Dominus [5] tók manndóm á sig fyrir oss. Mæðum vér líkam vorn í meinætum fyr syndir órar, að vér megim gerast eftirglíkendur Drottins. Rísum vér upp frá syndadauða til góðra verka, að vér megim fagna dýrð upprisu Krists.
Fljúgum vér með tvennum ástarvængjum, það er með Guðs elsku og náungs, til himnekra hluta frá jarðlegum girndum, að vér megim upp stíga eftir erfiði þessa lífs til eilífra fagnaða, þeirra er guðspjallamenn sýndu oss í kenningum sínum, þar er vér megim fagna með þeim og með öllum Guðs helgum of ódauðlegar aldir alda.
Þess er fyrst leitanda, fyr hví Drottinn vildi hafa fjóra kennendur boðorða sinna heldur er færri eða fleiri.
Maklega valdi Drottinn sér fjóra guðspjallamenn, því að kenningar hans áttu að fara of fjórar áttir heimsins.
Þessir fjórir guðspjallamenn merkja fjórar ár þær, er falla úr Paradiso hingað í heim (1 M 2. 10), því að himneskar kenningar þeirra fljóta of alla veröldu sem rennandi ár og döggva til andlegs gróðrar hjörtu trúaðra og slökkva andaþorsta og hreinsa oss af syndsauri.
Þessa fjögurra glíking lést sjá inn sami Jóhannes, er vér höldum hátíð í dag, þá er hann sá himnasýn og mælti: „Sá eg hjá dómstól Guðs fjögur kykvendi augnafull utan og innan umhverfis (Opb 4. 6-9).
Guðspjallamenn kallast af því augnfullir umhverfis, að þeir skyggndu of allra þurft í kenningum sínum og sáu glöggt, hvað til hverskis átti að koma. Innan og utan kallast þeir augnfullir, því að þeir vóru skyggnir innan að varðveita hug sinn og orð og verk, og skyggnir utan að duga nauðsynjum náunga.
Enn skýrði Jóhannes gjör líkneski þess kykvenda og mælti: „Eitt af þessum kykvendum var glíkt inu óarga dýri [1], annað var glíkt uxa, ið þriðja hafði álit manns, en ið fjórða var glíkt erni fljúganda.“
Ef vér lítum á upphöf allra fjögurra guðspjalla, þá megum vér skilja, hvern guðspjallamanna hvert merkir þetta kykvendi eða fyr hví þeir eru í þessum líkjum sýndir, því að eins og Esekíel spámaður er miklu var fyrir burð Krists, sá þessi in sömu kykvendi á himni sem Jóhannes sá í himnasýn sinni (Esk 1. 5-21; 10, 14).
Matteus hóf guðspjall sitt af langfeðratölu og taldi kyn langfeðra allt frá Abraham til Krists, en síðan sagði hann frá jarteinum burðar Krists. Af því er hann maklega sýndur svo sem <maður er hann> hóf guðspjall sitt af mönnum og taldi þær jarteinir Krists gjörsamlegast, er manndóm hans merkja.
Markús hóf guðspjall sitt af Guði heldur en af mönnum og mælti svo: „Þetta er upphaf guðspjalls Drottins vors Jesú Krists, Sonar Guðs.“ Af því er Markús . . . [2] sýndur í líkneski ins óarga dýrs, er sterkast er allra dýra, að hann sýndi fyrr á guðspjalli sínu sterkleik máttar Guðs, en læging manndóms. Í því merkir ið óarga dýr Guðdóm, að svo sem öll dýr eru hrædd við ið óarga dýr svo hræðist öll skepna Guð.
Lúkas hóf guðspjall sitt af kennimönnum og sagði fyrst frá Sakaría kennimanni og frá Jóhanni bapista [3], syni hans. En hann reit á guðspjalli sínu þau verk Drottins flest, er hann gjörði í musteri eða nær musteri. Af því er Lúkas merktur í uxa líki, að kennimnenn færðu forðum öxn til musteris og sæfðu [4] þar í fórn Guðs. En þær fórnir, er sæfðar voru Guði forðum, merktu písl Drottins, er sæfður var á krossi lifandi fórn til lausnar vorrar. En svo sem Lúkas er af því merktur uxi, að hann segir gjörst frá písl Krists, svo er og Markús af því merktur sem hið óarga dýr, að hann sagði gjörst frá upprisu Drottins. Því að ið óarga dýr er dautt borið, en á inum þriðja degi lifnar það og vaknar af röddu og áblæstri föður síns. En það merkir upprisu Drottins, er upp reis á þriðja degi í krafti Föður.
Það er arnar eðli, að hann flýgur hærra en aðrir fuglar, og drepur honum aldrei ský fyrir augu, þótt hann sjái allan dag í gegn sólu. Jóhannes er af því merktur sem örn, að honum drap aldrigi villuský í hugskotsaugu, þótt hann sæi á guðdómssól Drottins. Aðrir guðspjallamenn gengu á jörðu með Drottni, því að þer mæltu fátt of Guðdóm hans, en sögðu fleira frá táknum manndóms hans. En Jóhannes fló upp til himins með Drottni, því að hann ræddi fátt of manndóm Krists, en hann skýrði glöggt tákn Guðdóm hans.
En þessi fjögur kykvendi, er vér segjum merkja fjóra guðspjallamenn, þau mega og merkja Drottin, þann er borinn var í heim og píndur fyrir syndir órar, því að sá, er berast lét hingað í heim frá meyju sem maður, hann lét sér sóms að vera sæfður í písl sinni sem uxi. En í upprisu sinni glíktist hann inu óarga dýri, en hann hófst upp yfir ský sem örn í uppstigningu.
En hvað stoðar oss að skýra þessi tákn í orðum, nema vér varðveitum glíking þeirra í verkum. Því að vér megum hafa í atferði vorri glíking þessa fjögurra guðspjalla.
Þá höldum vér manns ásjónu í atferð vorri, er vér veitum skynsamlega ást og mennsku náungum órum og dugum í þurft þeirra, svo sem Drottinn sýndi ást og lítillæti, þá er hann tók manndóm á sig. Svo sýnum vér og skynsamlega mennsku í oss, ef vér höldum ást og lítillæti í öllum hlutum og minnumst oft, að vér erum úr moldu skapaðir og skulum í mold fara.
Þá glíkjumst vér inu óarga dýri, ef vér rísum upp af undar dauða, það er frá syndum, svo sem ið óarga dýr lifnar á þriðja degi.
Í þremur hlutum algjörvist hver synd. Það er í hugrenningu og í fýsi og í atláti. En þá lifnum vér upp á þriðja degi af röddu og áblæstri Föður, ef vér höldum oss með miskunn Heilags Anda frá atláti synda þeirra, er hugur og fýsi oss gjöra.
Uxa líkneski sýnum vér á atferð vorri, ef vér berum ok Drottins og drögum orðplóg Guðs, það er helgar kenningar, yfir hugskotsjörð náunga vorra. Svo sem forðum sæfður uxi merkti Krist píndan svo merkir nú sjá uxi líkamsmeinlæti ór, þau er vér mæðum oss fyr syndir órar.
En þá glíkjmst vér fljúgandi erni, ef vér hefjum hug vorn yfir ský til himins dýrðar og umbunar fyr allt það, er vér gjörum gott á jörðu. Þá glíkjumst vér fljúgandi erni, ef vér lítum vandlega á hjartleika Guðs og hyggjum oft að helgum ritningum, þeim er sýna Guðdóm Krists.
Varðveitum vér og þá, góðir bræður og systur, kenningar guðspjalllegra boðorða, að vér megim komast til þeirra fagnaða, er oss er heitið í guðspjöllum. Veitum vér miskunn og mennsku náungum órum, að vér megim njóta þeirrar miskunnar, er Dominus [5] tók manndóm á sig fyrir oss. Mæðum vér líkam vorn í meinætum fyr syndir órar, að vér megim gerast eftirglíkendur Drottins. Rísum vér upp frá syndadauða til góðra verka, að vér megim fagna dýrð upprisu Krists.
Fljúgum vér með tvennum ástarvængjum, það er með Guðs elsku og náungs, til himnekra hluta frá jarðlegum girndum, að vér megim upp stíga eftir erfiði þessa lífs til eilífra fagnaða, þeirra er guðspjallamenn sýndu oss í kenningum sínum, þar er vér megim fagna með þeim og með öllum Guðs helgum of ódauðlegar aldir alda.
[1]. Táknmálsfræðingar
hafa vikið að þeirri staðreynd, að sem
táknmálsdýr á ljónið
fjölmargt sameiginlegt með drekanum og hefur í
mörgum tilvikum verið samkennt við drekanna, líkt
og gerist í íslenska og keltneska
fjórverutákninu. Ljón táknuðu
þannig ekki einungis endurkomu sólar og endurlífgun
alheimsorkunnar, heldur sjálfa endufæðinguna,
líkt og drekinn. Þannig má sjá að
kristnar grafir til forna voru stundum skreyttar „ljónum, en
í þessum tilviki tákna þau upprisuna.“
(Penguin Dictionary of Symbols, bls. 613). Í
táknmálsfræði hámiðaldanna
skírskotuðu þau til endurfæðingar fuglsins
Fönix. Þessa tilhneigingu sjáum við
ljóslega í skjaldarmerkjum konunga og annarra valdamanna
þar sem ljónin eru iðulega stílfærðir
drekar sem tákn um völd.
[2]. Hér vantar í handritið.
[3]. Skírara.
[4]. Aflífuðu.
[5]. Drottinn.
[2]. Hér vantar í handritið.
[3]. Skírara.
[4]. Aflífuðu.
[5]. Drottinn.
HÓMILIUBÓK,
bls. 258-261.
